SlideShare a Scribd company logo
1 of 10
Procesy i reguły
fonologiczne
Konrad Juszczyk, IJ/UAM
FONETYKA&FONOLOGIA VII
1
WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK
2
„Zachowanie” głosek w kontekście
 Głoski realizujące fonemy ulegają zmianom pod
wpływem koartykulacji, czyli wzajemnego wpływu
głosek kolejno wymawianych w danej wypowiedzi.
 Ponadto na sposób wymowy istotnie wpływają:
starannośd, tempo i rodzaj wymowy (np.: gwara).
 Inne uwarunkowania określa się jako systemowe,
czyli morfologiczne, leksykalne czy składniowe.
WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK
3
Reguły i procesy fonologiczne
 Wszelkie zmiany głosek w potoku mowy to procesy.
 obligatoryjne (polski wygłos absolutny: bezdźwięczny)
 fakultatywne (najczęściej wynikają z szybkiej wymowy)
 Procesy odbywają się wedle reguł fonologicznych.
 reguły bezwyjątkowe (automatyczne) dotyczą większości
procesów fonologicznych, allofonicznych i morfonologicznych
 Niektóre reguły posiadają wyjątki, czyli nieregularności.
 Procesy i reguły są badane jako uniwersalia językowe
WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK
4
Rodzaje zmian fonologicznych:
 Epenteza – wstawienie głoski pomiędzy inne:
 *Kondrat zamiast Konrad;
 *Hendryk zamiast Henryk.
 Zauważ, że *n+ jest zębowe, więc pasuje zębowe *d+.
 Epentezy obligatoryjne: kli[j]ent , z[e] szczęścia.
 elizje
 redukcje
 metatezy
 asymilacje
WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK
Epentezy związane z nosowością
 Samogłoska nosowa przed szczelinowymi:
 sens -> s[ u̯]s, a także szansa -> sz[ u̯̯]sa
 Smg nos. przed zwarto-szcz. – dziąsłową:
 pączek - ]czek ( też jest dziąsłowe)
 Smg nos. przed zwarto-wyb. – tylnojęzykową:
 piękny -> pi[eƞ]kny (ƞ też jest tylnojęzykowe)
 Smg nos. przed zwarto-wyb. – dwuwargową:
 trębacz -> tr[em]bacz, a także trąbka -> tr[omp]ka
 Nosowe [m] jest także dwuwargowe, tak jak [b] i [p].5
WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK
Epenteza głoski [ ı̯] w wyrazach z o.
 Nosowa, niesylabiczna głoska półotwarta jest
wymawiana w wyrazach z literą o, występującą
przed spółgłoskami szczelinowymi na przykład:
 paoski - ı̯s’k’i] czy młyoski -> [mu̯y ı̯s’k’i]
 Spółgłoska [o] występuje natomiast przed
spółgłoskami zwartoszczelinowymi miękkimi:
 na koncie -> na ko[o]cie
 na rondzie -> na ro[o]dzie
6
WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK
Rodzaje zmian… przykłady elizji
 Elizja – wypadnięcie głoski (zmiany historyczne):
 uznana za poprawną wymowa jabłko - japko,
 Elizje niepoprawne, czyli uproszczenia (redukcje):
 *warszaski zamiast warszawski
 *szejset zamiast sześdset;
 *dwajścia zamiast dwadzieścia;
 *dośtego zamiast dośd tego.
7
WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK
Rodzaje zmian… redukcje i metatezy
 Redukcja – uszczuplenie i uproszczenie wymowy
 Metateza – przestawienie głosek w wyrazie:
 obligatoryjne (systemowe): farsz-faszerowad,
 niepoprawne (np.: u dzieci): *korolowy, *kordła
 Podział zmian ze względu na miejsce wystąpienia:
 wewnątrzwyrazowe i międzywyrazowe
 Ponadto niektóre zmiany są historyczne, a inne „żywe”.
8
WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK
9
Kraocowe efekty uproszczenia (EJO):
 porządny 
 [poʒondnɨ]
*[poʒonnɨ]
 [fpoʒo] (?)
WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK
10
Kraocowe efekty uproszczenia
 Słownik WFW Madelskiej
(2005) podaje różne realizacje
wyrazu trzeba z wyliczeniem
procentowym i liczbowym.
 Warto zauważyd, że forma
[tʃea], chod niepoprawna,
obejmuje jedną trzecią
realizacji.
Większość przykładów w tej prezentacji oraz ich opisy pochodzi z podręcznika
Szpyry-Kozłowskiej: Wprowadzenie do współczesnej fonologii – UMCS 2002.

More Related Content

Viewers also liked

Characteristics that may influence business interaction in foreign country
Characteristics that may influence business interaction in foreign countryCharacteristics that may influence business interaction in foreign country
Characteristics that may influence business interaction in foreign countrySumaira Sultana Talpur (MBA Finance)
 
Lingwistyka 2: o komunikacji ciąg dalszy
Lingwistyka 2: o komunikacji ciąg dalszyLingwistyka 2: o komunikacji ciąg dalszy
Lingwistyka 2: o komunikacji ciąg dalszyKonrad Juszczyk
 
METAFORY-6/10 interpretacje i skojarzenia
METAFORY-6/10 interpretacje i skojarzeniaMETAFORY-6/10 interpretacje i skojarzenia
METAFORY-6/10 interpretacje i skojarzeniaKonrad Juszczyk
 
Aa alpha tau medical globes uzi sofer howard sterling english and hebrew 12 2...
Aa alpha tau medical globes uzi sofer howard sterling english and hebrew 12 2...Aa alpha tau medical globes uzi sofer howard sterling english and hebrew 12 2...
Aa alpha tau medical globes uzi sofer howard sterling english and hebrew 12 2...Howard Sterling
 
Modele Ewaluacji Procesu KształCenia
Modele Ewaluacji Procesu KształCeniaModele Ewaluacji Procesu KształCenia
Modele Ewaluacji Procesu KształCeniaRadek Oryszczyszyn
 
7 językoznawstwo wiedza językowa a o języku i działy językoznawstwa
7 językoznawstwo wiedza językowa a o języku i działy językoznawstwa7 językoznawstwo wiedza językowa a o języku i działy językoznawstwa
7 językoznawstwo wiedza językowa a o języku i działy językoznawstwaKonrad Juszczyk
 
Lingwistyka 23 Semantyka 3 analiza składnikowa
Lingwistyka 23 Semantyka 3 analiza składnikowaLingwistyka 23 Semantyka 3 analiza składnikowa
Lingwistyka 23 Semantyka 3 analiza składnikowaKonrad Juszczyk
 

Viewers also liked (12)

Characteristics that may influence business interaction in foreign country
Characteristics that may influence business interaction in foreign countryCharacteristics that may influence business interaction in foreign country
Characteristics that may influence business interaction in foreign country
 
Lingwistyka 2: o komunikacji ciąg dalszy
Lingwistyka 2: o komunikacji ciąg dalszyLingwistyka 2: o komunikacji ciąg dalszy
Lingwistyka 2: o komunikacji ciąg dalszy
 
Santa's Toy Shop
 Santa's Toy Shop  Santa's Toy Shop
Santa's Toy Shop
 
18 skladnia ggt
18 skladnia   ggt18 skladnia   ggt
18 skladnia ggt
 
Badania Ewaluacyjne 8
Badania Ewaluacyjne 8Badania Ewaluacyjne 8
Badania Ewaluacyjne 8
 
METAFORY-6/10 interpretacje i skojarzenia
METAFORY-6/10 interpretacje i skojarzeniaMETAFORY-6/10 interpretacje i skojarzenia
METAFORY-6/10 interpretacje i skojarzenia
 
Aa alpha tau medical globes uzi sofer howard sterling english and hebrew 12 2...
Aa alpha tau medical globes uzi sofer howard sterling english and hebrew 12 2...Aa alpha tau medical globes uzi sofer howard sterling english and hebrew 12 2...
Aa alpha tau medical globes uzi sofer howard sterling english and hebrew 12 2...
 
Modele Ewaluacji Procesu KształCenia
Modele Ewaluacji Procesu KształCeniaModele Ewaluacji Procesu KształCenia
Modele Ewaluacji Procesu KształCenia
 
Goffman
Goffman Goffman
Goffman
 
7 językoznawstwo wiedza językowa a o języku i działy językoznawstwa
7 językoznawstwo wiedza językowa a o języku i działy językoznawstwa7 językoznawstwo wiedza językowa a o języku i działy językoznawstwa
7 językoznawstwo wiedza językowa a o języku i działy językoznawstwa
 
Lingwistyka 23 Semantyka 3 analiza składnikowa
Lingwistyka 23 Semantyka 3 analiza składnikowaLingwistyka 23 Semantyka 3 analiza składnikowa
Lingwistyka 23 Semantyka 3 analiza składnikowa
 
Praca ggh
Praca gghPraca ggh
Praca ggh
 

More from Konrad Juszczyk

Techniki prezentacji akademickiej
Techniki prezentacji akademickiejTechniki prezentacji akademickiej
Techniki prezentacji akademickiejKonrad Juszczyk
 
1 scale2018-babies-pytania
1 scale2018-babies-pytania1 scale2018-babies-pytania
1 scale2018-babies-pytaniaKonrad Juszczyk
 
ETNOLINGWISTYKA, SEMIOTYKA, JĘZYKOZNAWSTWO
ETNOLINGWISTYKA, SEMIOTYKA, JĘZYKOZNAWSTWOETNOLINGWISTYKA, SEMIOTYKA, JĘZYKOZNAWSTWO
ETNOLINGWISTYKA, SEMIOTYKA, JĘZYKOZNAWSTWOKonrad Juszczyk
 
SEMANTYKA - JO - KOGNI - 2014
SEMANTYKA - JO - KOGNI - 2014SEMANTYKA - JO - KOGNI - 2014
SEMANTYKA - JO - KOGNI - 2014Konrad Juszczyk
 
Języki świata - JO - KOGNI - 2014
Języki świata - JO - KOGNI - 2014Języki świata - JO - KOGNI - 2014
Języki świata - JO - KOGNI - 2014Konrad Juszczyk
 
Fonetyka i fonologia - JO - KOGNI - 2014
Fonetyka i fonologia - JO - KOGNI - 2014Fonetyka i fonologia - JO - KOGNI - 2014
Fonetyka i fonologia - JO - KOGNI - 2014Konrad Juszczyk
 
Pozornie prosta prezentacja ok
Pozornie prosta prezentacja okPozornie prosta prezentacja ok
Pozornie prosta prezentacja okKonrad Juszczyk
 
Kogni2012 10-akwizycja-2
Kogni2012 10-akwizycja-2Kogni2012 10-akwizycja-2
Kogni2012 10-akwizycja-2Konrad Juszczyk
 
3 eksperymentalne metody badań języka (kopia)
3 eksperymentalne metody badań języka (kopia)3 eksperymentalne metody badań języka (kopia)
3 eksperymentalne metody badań języka (kopia)Konrad Juszczyk
 
Gramatyka kognitywna Ronalda Langackera
Gramatyka kognitywna Ronalda LangackeraGramatyka kognitywna Ronalda Langackera
Gramatyka kognitywna Ronalda LangackeraKonrad Juszczyk
 
To nie jest prezentacja.
To nie jest prezentacja.To nie jest prezentacja.
To nie jest prezentacja.Konrad Juszczyk
 
Przepis na projekt naukowy dla badaczy języka
Przepis na projekt naukowy dla badaczy językaPrzepis na projekt naukowy dla badaczy języka
Przepis na projekt naukowy dla badaczy językaKonrad Juszczyk
 

More from Konrad Juszczyk (20)

Techniki prezentacji akademickiej
Techniki prezentacji akademickiejTechniki prezentacji akademickiej
Techniki prezentacji akademickiej
 
1 scale2018-babies-pytania
1 scale2018-babies-pytania1 scale2018-babies-pytania
1 scale2018-babies-pytania
 
ETNOLINGWISTYKA, SEMIOTYKA, JĘZYKOZNAWSTWO
ETNOLINGWISTYKA, SEMIOTYKA, JĘZYKOZNAWSTWOETNOLINGWISTYKA, SEMIOTYKA, JĘZYKOZNAWSTWO
ETNOLINGWISTYKA, SEMIOTYKA, JĘZYKOZNAWSTWO
 
SEMANTYKA - JO - KOGNI - 2014
SEMANTYKA - JO - KOGNI - 2014SEMANTYKA - JO - KOGNI - 2014
SEMANTYKA - JO - KOGNI - 2014
 
Języki świata - JO - KOGNI - 2014
Języki świata - JO - KOGNI - 2014Języki świata - JO - KOGNI - 2014
Języki świata - JO - KOGNI - 2014
 
Fonetyka i fonologia - JO - KOGNI - 2014
Fonetyka i fonologia - JO - KOGNI - 2014Fonetyka i fonologia - JO - KOGNI - 2014
Fonetyka i fonologia - JO - KOGNI - 2014
 
Ncn preludium-2013-kj
Ncn preludium-2013-kjNcn preludium-2013-kj
Ncn preludium-2013-kj
 
Kogni2012 12
Kogni2012 12Kogni2012 12
Kogni2012 12
 
Skróty w MS OFFICE
Skróty w MS OFFICESkróty w MS OFFICE
Skróty w MS OFFICE
 
Pozornie prosta prezentacja ok
Pozornie prosta prezentacja okPozornie prosta prezentacja ok
Pozornie prosta prezentacja ok
 
Kogni2012 11-pragmatyka
Kogni2012 11-pragmatykaKogni2012 11-pragmatyka
Kogni2012 11-pragmatyka
 
Kogni2012 10-akwizycja-2
Kogni2012 10-akwizycja-2Kogni2012 10-akwizycja-2
Kogni2012 10-akwizycja-2
 
Kogni2012 9-akwizycja
Kogni2012 9-akwizycjaKogni2012 9-akwizycja
Kogni2012 9-akwizycja
 
3 eksperymentalne metody badań języka (kopia)
3 eksperymentalne metody badań języka (kopia)3 eksperymentalne metody badań języka (kopia)
3 eksperymentalne metody badań języka (kopia)
 
Gramatyka kognitywna Ronalda Langackera
Gramatyka kognitywna Ronalda LangackeraGramatyka kognitywna Ronalda Langackera
Gramatyka kognitywna Ronalda Langackera
 
KOGNITYWNE 2012 - 6
KOGNITYWNE 2012 - 6KOGNITYWNE 2012 - 6
KOGNITYWNE 2012 - 6
 
To nie jest prezentacja.
To nie jest prezentacja.To nie jest prezentacja.
To nie jest prezentacja.
 
Kogni2012-5-MET3
Kogni2012-5-MET3Kogni2012-5-MET3
Kogni2012-5-MET3
 
KOGNI-4-MET2
KOGNI-4-MET2KOGNI-4-MET2
KOGNI-4-MET2
 
Przepis na projekt naukowy dla badaczy języka
Przepis na projekt naukowy dla badaczy językaPrzepis na projekt naukowy dla badaczy języka
Przepis na projekt naukowy dla badaczy języka
 

8 fon&fon procesy

  • 1. Procesy i reguły fonologiczne Konrad Juszczyk, IJ/UAM FONETYKA&FONOLOGIA VII 1
  • 2. WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK 2 „Zachowanie” głosek w kontekście  Głoski realizujące fonemy ulegają zmianom pod wpływem koartykulacji, czyli wzajemnego wpływu głosek kolejno wymawianych w danej wypowiedzi.  Ponadto na sposób wymowy istotnie wpływają: starannośd, tempo i rodzaj wymowy (np.: gwara).  Inne uwarunkowania określa się jako systemowe, czyli morfologiczne, leksykalne czy składniowe.
  • 3. WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK 3 Reguły i procesy fonologiczne  Wszelkie zmiany głosek w potoku mowy to procesy.  obligatoryjne (polski wygłos absolutny: bezdźwięczny)  fakultatywne (najczęściej wynikają z szybkiej wymowy)  Procesy odbywają się wedle reguł fonologicznych.  reguły bezwyjątkowe (automatyczne) dotyczą większości procesów fonologicznych, allofonicznych i morfonologicznych  Niektóre reguły posiadają wyjątki, czyli nieregularności.  Procesy i reguły są badane jako uniwersalia językowe
  • 4. WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK 4 Rodzaje zmian fonologicznych:  Epenteza – wstawienie głoski pomiędzy inne:  *Kondrat zamiast Konrad;  *Hendryk zamiast Henryk.  Zauważ, że *n+ jest zębowe, więc pasuje zębowe *d+.  Epentezy obligatoryjne: kli[j]ent , z[e] szczęścia.  elizje  redukcje  metatezy  asymilacje
  • 5. WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK Epentezy związane z nosowością  Samogłoska nosowa przed szczelinowymi:  sens -> s[ u̯]s, a także szansa -> sz[ u̯̯]sa  Smg nos. przed zwarto-szcz. – dziąsłową:  pączek - ]czek ( też jest dziąsłowe)  Smg nos. przed zwarto-wyb. – tylnojęzykową:  piękny -> pi[eƞ]kny (ƞ też jest tylnojęzykowe)  Smg nos. przed zwarto-wyb. – dwuwargową:  trębacz -> tr[em]bacz, a także trąbka -> tr[omp]ka  Nosowe [m] jest także dwuwargowe, tak jak [b] i [p].5
  • 6. WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK Epenteza głoski [ ı̯] w wyrazach z o.  Nosowa, niesylabiczna głoska półotwarta jest wymawiana w wyrazach z literą o, występującą przed spółgłoskami szczelinowymi na przykład:  paoski - ı̯s’k’i] czy młyoski -> [mu̯y ı̯s’k’i]  Spółgłoska [o] występuje natomiast przed spółgłoskami zwartoszczelinowymi miękkimi:  na koncie -> na ko[o]cie  na rondzie -> na ro[o]dzie 6
  • 7. WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK Rodzaje zmian… przykłady elizji  Elizja – wypadnięcie głoski (zmiany historyczne):  uznana za poprawną wymowa jabłko - japko,  Elizje niepoprawne, czyli uproszczenia (redukcje):  *warszaski zamiast warszawski  *szejset zamiast sześdset;  *dwajścia zamiast dwadzieścia;  *dośtego zamiast dośd tego. 7
  • 8. WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK Rodzaje zmian… redukcje i metatezy  Redukcja – uszczuplenie i uproszczenie wymowy  Metateza – przestawienie głosek w wyrazie:  obligatoryjne (systemowe): farsz-faszerowad,  niepoprawne (np.: u dzieci): *korolowy, *kordła  Podział zmian ze względu na miejsce wystąpienia:  wewnątrzwyrazowe i międzywyrazowe  Ponadto niektóre zmiany są historyczne, a inne „żywe”. 8
  • 9. WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK 9 Kraocowe efekty uproszczenia (EJO):  porządny   [poʒondnɨ] *[poʒonnɨ]  [fpoʒo] (?)
  • 10. WSTĘPDOJĘZYKOZNAWSTWA–2011–KONRADJUSZCZYK 10 Kraocowe efekty uproszczenia  Słownik WFW Madelskiej (2005) podaje różne realizacje wyrazu trzeba z wyliczeniem procentowym i liczbowym.  Warto zauważyd, że forma [tʃea], chod niepoprawna, obejmuje jedną trzecią realizacji. Większość przykładów w tej prezentacji oraz ich opisy pochodzi z podręcznika Szpyry-Kozłowskiej: Wprowadzenie do współczesnej fonologii – UMCS 2002.