Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
Upcoming SlideShare
Online Policy Primer: Gmail
Online Policy Primer: Gmail
Loading in …3
×
1 of 302

Ka Lehkhabu 2 Nun Hluiten Kir An Rel Lo

3

Share

Download to read offline

Related Books

Free with a 30 day trial from Scribd

See all

Related Audiobooks

Free with a 30 day trial from Scribd

See all

Ka Lehkhabu 2 Nun Hluiten Kir An Rel Lo

  1. 1. Nun hluiten kir an rel lo 1
  2. 2. 2 Nun hluiten kir an rel lo
  3. 3. Nun hluiten kir an rel lo 3 NUN HLUITEN KIRANRELLO Ziaktu : Ellis H. Pachuau. (i)
  4. 4. 4 Nun hluiten kir an rel lo Nun hluiten KIR AN REL LO Ziaktu : Ellis H. Pachuau First Edition : 2001 Copies : 1000 Copy Rights reserved. A man : Rs 75/- Published by the Author with the financial assistance from The Mizoram Publication Board. & Type setting done at Zote Publication Aizawl Venglai Ph 310056 and Printed at Gilzom Offset, A/54, Electric Veng, Aizawl. Ph. 320853/320355 (ii)
  5. 5. Nun hluiten kir an rel lo 5 PUBLICATION BOARD THUHMA Mizoram Publication Board hian lehkhaziakmi, an lehkhaziah te lehkhabu-a chhuah thei lote a tanpui thin a. Tunah hian lehkhabu 58 lai kan lo chhuah ta. Press a chhut mekte leh chhuah tura buaipui mek engemawzat a awm bawk. Hei tunah 'Nunhluite'n Kir An Rel lo' tih Pu Ellis H.Pachuau ziah kan lo chhuah leh thei dawn ta a, a lawmawm hle mai. Lehkhabu chhiar manhla tak, Mizoram leh Culture phawkchhuak tha tak a niin ka hria. Uluk taka lo endiktu, Board Expert leh chhuah tura buaipuitu Board Member te chungah lawmthu ka sawi. Lehkhabu dangte pawh la ziak leh zel turin duhsakna ka hlan e. Dated Aizawl ( BOICHHINGPUII ) the 18th Dec.2001. Chairman, Mizoram Publication Board, & Director, Art & Culture Department Govt.of Mizoram. (iii)
  6. 6. 6 Nun hluiten kir an rel lo FOREWARD "Nun hluiten Kir an rel lo" tih lehkhabu Ellis H.Pachuau ziak hi Mizoramin U.T. leh State kan neih hma a Mizo thingtlang naupang nun dan a ni bera. Ama daihriat ngei atanga a ziak a nih avangin a ngaihnawm hle maia. Hla thu thenkhatte hi chu hmundanga an hla nen danglam hret hretna pawh a awm mai thei. Naupang infiamna chi hrang hrang a ziak kim hle maia. Mizo naupangin nu leh pa an tanpui dante, khawtlanga an tihve theih tawk an tih dante, Mizo khawtlang leh chhungkaw nuna naupang an lo ngaihnep zia te pawh a lang chiang hle a. Naupang khawmpui leh sakhaw lama kan inzirtir dan tha tak te a rawn ziak lang bawk a. Tun lai naupang tam takin an tih ngai tawh loh leh an hriat phak tawh loh a rawn ziak hian lung a ti leng hle a. Mizo culture leh tradition a phawk chhuak tha hle a ni. High School leh Col- lege a Mizo tawng subject la tam tak hian hetiang thil hi an hriat phakve tawh loh avangin subject har pawl taka ngai te pawh an tamtarenga.ChuvanginMizotawngsubjectlatetanpuitulehkhabu tha tak niin ka hria a. Zirtirtute pawhin chhiarse hriat belh tur tam tak an neiin ka ringa, an naupangte pawh chhiar turin rawn se chhiar theuhse a tangkai hle ang tih ka ring. Hetiang taka Mizo naupang nun chipchiar taka Ellis H.Pachuau in a dah hi a fakawma, ro a tling ve hrim hrimin ka hria. Dr.J.V.Hluna Principal T.Romana College Aizawl. (iv)
  7. 7. Nun hluiten kir an rel lo 7 ZIAKTU THUHMAHRUAI Article pakhat ka chhiar atangin naupan lai chanchin ziak châkna ka nei tlat mai a, amaherawhchu Nun hluiten KIR AN REL LO tih ziak tûr erawh chuan âwm lo ka in ti a; nimahsela ka châkna chu ka hup bet zo ta lo a ni. Han ziah tâkah chuan mahni nun hlui bâk thleng thleng pawha ziah a tul tihna ka nei leh zêl a, tin, keima tawnhriat tawhte pawh mahni mai chuan han chhui let theih loh chin ka nei a, chumi avang chuan ka nu leh pâ te, ka unau te, ka papuia (P.C.Sawiluaia) tuna Zawngin khuaa awm mek ten min tanpui nasa hle a ni.Hetiang thil ziak thei a hriselna min petu leh min awmpui tlattu Pathian hnênah lawmthu ka sawi mawlh mawlh a. A thu ziak zo ringawt mah ila lehkhabu ni tûra a kawng zawh tûr hi a thui ve a, keimah mai chuan lehkhabu tlintîr ngaihna ka hre lo va. Mizoram Publication Board-in a chhutna tûrin sûm leh paiin engemaw zat chu min tanpui a, Mizoram Publication Board chungah pawh lawmthu ka sawi a ni. Tin, hun chêp tak tâka a kâwm tûr min ziak saktu thianpa V.Lalzawmkima (Amoz Art Works, Chanmari), a kâwm awm dân tûr min duansaktu Pu Lalrinliana Hauhnar (Orion Printouts, Aizawl Venglai), a thim a vâr pawh thlu lo va Typesetting min tihsaktu leh an Computer phal taka min hmantîrtu thianpa J.H.Lalpawlliana (Zote Publica- tion, Aizawl Venglai) chungah lawmthu ka sawi a.Tin, hun chep tak kâra ka thuziak min endik-sak a,foreword min ziahsaktu Dr. J.V.Hluna Principal,T.Romana College chungah ka lawm êm êm a ni.Tin, ka pa P.B. Zanghinglova'n thil tul tam tak min tihsak bawk a, ka lawm hle a ni. 'Unau thawnthu sawi mah a dang' an lo ti thin a, tlâng hrang hrangah tih dân pawh a inang lo va, hun kan hman dân pawh a inang hek lo. He lehkhabu hi dân bu a ni lo a ni tih hriain chhiartuten min chhiarsak thei ula, he lehkhabu hian mi thiam zâwkte cho chhuak thei se tih hi a ziaktu duh dân a ni. Dated Aizawl Venglai The 18th December 2001 (ELLIS H.PACHUAU) (v)
  8. 8. 8 Nun hluiten kir an rel lo A BU CHHUNG THU ZAWNAWLNA BUNG THUPUI PHEK 1. Kan ni khat hun hman dânte kha - 1 2. Pawnto nuam kan ti thin teh e - 26 3. Sephung laih leh insîktîr - 39 4. Perhpâwng man - 44 5. Tawlailîr siam - 48 6. Kahpup leh kahkheta indona - 58 7. Thang kam - 66 8. Sava veh - 76 9. Chakai khawrh - 85 10. Nghate vuak - 91 11. Chengkawl khawrh mawlh mai kha - 98 12. Khuai lâk - 109 13. Kalchhet mawlh kha - 117 14. Kan Football khel ve hin te kha - 123 15. Kan Hockey khelh ve laite kha - 128 16. Kan infiamna henkhatte kha - 136 17. Ramhnuaiah leh dâiah kan vâk nasa thin teh e - 167 18. Lo lamah ve thung - 193 19. Kan sikul kal ve hinte kha - 202 20. Naupang Inkhawmpui kha a nuam kan ti hin teh e - 211 21. Krismas mawlh mai kha - 220 22. Sazu kaw laih - 232 23. Zu pâwl tuam - 240 24. Chakai meichher chhit - 249 25. Thingthu-a indo leh indahhlatsiak - 260 26. Thubelh : Hmanlai Mizo Naupang Nunphung - 264 (vi)
  9. 9. Nun hluiten kir an rel lo 9
  10. 10. 10 Nun hluiten kir an rel lo
  11. 11. Nun hluiten kir an rel lo 11 BUNG 1 KAN NI KHAT HUN HMAN DANTE KHA Naupan lai chuan nî khat hi kan han hmang daihzai thiam thin ang reng khawp mai a. Nî khatah hian thil chi hrang hrang hi kan ti teuh hman thin. Kan naupan zual lai chuan chhûngte tân chuan kan han tangkai lo laileng khawp mai a,chhûngte puibawmtu nih ahnêkin an buaina tûr kan siam teuh hi a ni ngawt mai thin. Chhûngte hauh lah kan tuar nasain mênah kan thlâk lem hlei lo va. Thian kan pâwl/kawm theih tantirh atangin kan han inkhualtelem tan a; in chhûnga thutthleng hniam awm ang angte in chhûngah kan han rem tlar a. Kan rem chhawrdawh chhawng vel a. Hmeichhe naupangte nen kan inpawlh nuk mai thin a, mipa naupang pawh nise, unau piang hmun zînga a mipa awmchhun deuhte an nih chuan hmeichhe zînga tal thang leh hmeichhe naupang thiltih hmu tam deuhte chuan naupuakpuanin thutthleng te hi an paw ut fo mai;an han âwi vel a, an tap te an han thlem der ve vel a. Nu âncheh deuh fa an nih phei chuan bula mite an han ânkhum vel a; nute ânhla zawng zawng an rawn auchhuahpui a, chhûngkaw zia hi naupang inkhualtelem atang hian a lo hriat theih âwm khawp mai. Chhêk in hnuaiah te leh in hnuaiah te kan inkhualtelem châng chuan thiamthainu mawng- tawlh hi kan zawng thin a, an awmna lai chu vut hi a kaw kêk a, dimtêin kan han hai them them a, hla kan han sa a:
  12. 12. 12 Nun hluiten kir an rel lo Thiamthainu mawng tawlh, mawng tawlh Ar a khuang dawn e,lo tho r'u Ti ti ik ik tiin an tho ta. kan ti a, kan hai lang ta thin a ni. A lo hlimawm ve thin ngawt mai. Tlemin kan han leikâng chho ve deuh a, tuallai remchang lai deuhah emaw inhnuai hul tha deuhah emaw kan inkhualtelem ve thin a. Hmawlhtêin in lem kan sa a; a nih loh leh kopang kan lai a, in lemte kan sa a, tuthlawh leh chem velte kan hmang ve thin si a, kan lo theihnghilh leh thin si a, kan hawn tawh hnuin chhûngten min zawntîr leh lauh luah thin. Tuallaia vut awma ke phum kan hrat bawk thin. Fur lai chuan vut kha a lo hlawm thei a, chu chuan awlsamtein in lemte, eng lem lemte emaw kan siam thin. Thal laia tih ve phet kan tum si chuan chhûngte tui chawi sa kha fianthlirin kan suak a, vaivut kan leih hnawng thin. Kan phur deuh tawh chuan kan fianthlîr lâk pawh kan hre chang tawh thin si lo va, kan han inchhaih deuh hian kan lo rap keh leh ringawt mai thin. Tu in nge siam thiam ber ti mai maiin kan inel a; kan nin tawpah lei chu kan hlawm nawk nawk a, kan invawm leh chiam mai thin. In chhûngah hian tu- pa- bawp- sei sei ti reng rengin kan infiam thin bawk a, chhuatah kan han thuthluang ang der dawr a, kan kapah kan kein kan intlawh vak vak thin. Thu chunga ke inpir pawh kan ti thin a. Kan bawp kha kan kutin kan kawkalh a, kan ke hmawrin kan inpir lauh lauh bawk thin. Nuih a za duhin kan nui nasa thin bak bak khawp mai. Bâwngpa lemah kan chang nasa thin bawk. Puanchhia kan han têl khawm a, kan han bawkvak a, min han phurhtîr a: ‘Pa te a,a...a...’ an ti a; kan pu te kha kan chungah an han chuang a, lei te hi kan
  13. 13. Nun hluiten kir an rel lo 13 kutin kan hai vak vak mai thin. A châng chuan kan insi bawk thin a, lu-in kan insi a, lu chang deuh nêna insika min tauh fuh deuh châng chuan a na thin khawp mai. a châng chuan kan nghawngah te an hlîng ve a, min kai ve dat dat a, kan kal duh lo der a, hmawlhin kan mawngtamah min hlap leh zawt thin. Hruiduk te kan chhat a, chu chuan kan inhlîng vak mai thin bawk a, a nghawng tawt awm loa min han thlun mauh mai châng chuan kan in awkhlum mai ang tih a hlauhawm thin khawp mai. Motor lem nawr vel hi kan hrât thin khawp mai bawk a, kan pa ten thingbungin Motor lem min han tuksak a, a thente chu a ke te pawh min siamsak ve bawk a. A ke atân chuan kawi hi a lai takah an verh a, chutah chuan hmawlhtê te an thun a, a nih loh leh thirte an thun a, thingbungah khan chu chu an kilhbet ve leh thin a ni. Khawlaiah te, in hnuaiah te motor kawng kan lai kual pet put a, kan motor lemte kha kan nawr a; kan hmui kan tiri phar phar a, kawng zawl deuhah kan hmui tihrik kha kan ti zawi a, kawng chho deuhah kan ti ri ring ve mai bawk thin. Thil eng engemaw kan phurhtîr ve teuh teuh a, kan nawr kual kan nawr kual mai thin. A châng chuan kan han chetsualtîra, kan lumtir ve bap bap fo mai. Motor lem nawr chang hi kan hrat lo va; a tak tlan lai uma beh phet kan tum bawk thin. Eng anga laklawh pawhin thil tih nei ila, motor lo kal thawm kan hriat chuan a thawm kan hriatna lam hi kan pan a, kan tlan vang vang thin. Kan bul hnai a rawn thlenin kan han tawi khawmuang vel a, min pelh velehah beh tumin kan um tang tang thin. A tawi emaw a thui emaw beh phet/beh hrim hrim kan tum a, kan bet ve leh nge nge thin bawk a. Motor khalhtu thenkhat chu an han sual thiam ang reng khawp mai a, naupangin a
  14. 14. 14 Nun hluiten kir an rel lo hnung lamah an um tih an hriat chuan an tlân chak deuh thut a, an ding leh thut a, naupangho tlân chak laklawh tawh khan motor chu an chalin an tauh phak phak mai thin. Thenkhat chu motora uai tâng laklawh tawh si, bet rem thei chiah lo va tâng laklawh si an awm thin a, ke lama lei hrût rengin thui tak tak an awm thin a ni. Motor han ding hlek se, motor lang thei lo deuh thawin kan bawr a, a bul hnaiah kan en tuau mai thin. In hnuaiah pipu kan suih a, kan uai vak vak fo mai bawk a. Kaldungah hnam hrui kan suih a, duh tâwk tawkin kan uai ve mai thin. Zo pa in chu a chhuat dâp a ni thin si a; in hnuai lama pipu kan uai laite hian chhûngten hmun an rawn phiat mai thin a, a ngap zawng zawng kan khum a, kan mit pawh a mim fo mai bawk. Kan pipu uai chu kan inthen nasa thin bawk a, in a nghing ve nasa thin si a, chhûngten an nin deuh châng chuan inchhûng atangin tui min leih mai thin a; kan tlân darh ar ar mai thin. Huana kawlthei kungah te, theite kungah te, theire (theiria) kungah te, theihai kungah te pipu kan suih bawk thin. Tlema kan leikân ve deuh hnu chuan dai bul vela thing kung thenkhatah te kan suih ve thin bawk a, chutah chuan hnam hrui hmang tawh lo vin, kawi hrui te kan chhat a, thing kung sang tak takah kan suih thin a ni. Pipu kan han uai thin tak tak chu hmun awi(h) deuh laia kan suih phei chuan a hrui a sei bawk chuan a then thui thin si a, a dawi deuhte chuan an hlau va, an thaw a dang lek lek fo mai thin. Thenkhat chu an hlau an te tuar tuar fo rêng a ni. Aia rual û zâwkte lah hian min han then hian kan duh aia nâ leh rei hian mi han then mai thin a, kan sen awp awp fo mai. Kan uai laklawh laia a hrui a chah palh vaih chuanin
  15. 15. Nun hluiten kir an rel lo 15 leiah kan tla thum tawk tawk fo mai. Mi thenkhatte chu an sual thiam viau mai thin a, lei atanga ngun taka en lem loh va hmuh theih loh tûr laiah hian a hrui hi an lo sât thin a ; kan han uai chiah hi a hrui chu a chat a, kan tla thum leh tawk thin a ni. A hrui a rinawm that chuan pahnih pathumte pawh kan uai thin. Inhnaih tê te-ah kan suih a, kan uai nal nal a, a chângin kan in uai chhawk a, pakhat emaw pahnih emaw kan inthentîr thin. Pipu-a kan han uai fur mai chuan, kan zai ho ve dal dal thin a: 1. Pipu kan suih, ram tinah kan suih, Ka ngai a che, ka zui zêl ang che. 2. Pipu leng leng, dârchhungphum min pe ula, Se-en naupang mi rawn biak ang che. 3. Biak tak tak chuan mi rawn biak suh la, Biak der tê khan mi han biak ang che. tiin. Tin, eng hla hla emaw tam tak kan sa a, han sawi vek sên rual a ni lo vang. Enghelh nei lem lo va kan han uai thin zawng a nuam kan ti thin khawp mai. Tlema kan tlei zual hnu chuan bûk sak hi kan hrât khawp mai bawk a. Daipawnah emaw khawchhûng khawii lai hnim buk hnuaiah emaw kan sa ve thin. Ram hrui kan han chhat a; hnimte kan han pu khawm a, dâp te pawh kan han zawng khawm bawk a, a chung atân mi duh tawh loh Di chhia kan zawng bawk thin a, a châk kan lâk ngah tawh chuan kan sa ve laih laih thin. A bangte pawh kan ping ve thlap a, a luhna lai tûr kawngka pawh kan hawng ve thlap thin a, phui khapin kan sa ve thin a ni. A chhûngah thuk kan han siam ve ngei a; a châng chuan rapchung ang deuhte pawh kan siam ve a, thingro kan fawm a, kan hâk ve âm thin a ni. Kan
  16. 16. 16 Nun hluiten kir an rel lo thuk siam ve dân chu a chang chuan lung te pawh kan phun ve tho va, mahse lung aiin thingtuai kan hmang nasa zâwk a, thingtuai pathum kan phun ve mai thin. Kan bûk siamah chuan kan inbailemchhuan bawk thin a. Nangin chi rawn thawh la, keiin chingal, nangin hmarcha, nangin bel, nangin nawalh te kan ti a, thawh tûr theuh kan intuk a; sihneh te, tiar te, tumbu te kan ti a, thawh tûr theuh kan intuk a; sihneh te, tiar te, tumbu te kan bai thin a ni. Mei kan han chhem hluah a, kan bai chhuan a hmin dawn tep tawh hnuah kan thuk a kan bun châng a awm a, kan tibaw leh vek fo mai. Tluang taka kan chhuan tum chuan kan chhuan hmin hma atangin kan dahna tur changêl hnah emaw hnahthial hnah emaw la tûr kan inruat thin a. Kan han chhuan hmin chuan kan hnah lâk chu kan han phah a, a chungah kan bun ve rai thin. Kan zinga upa berin a han ei hmasa ber a, chutah aîa naupang zawngte chuan kan ei ve lat lat thin. In lama kan ei duh mang lohte hi inbailemchhuan tum chuan a ei hnem thei leh a heh hlei hlei kan ni leh lawi a. A châng chuan kan han inchuh der vel thin a, a hlimawm thin dar dar khawp mai. Hnim hnah chi hrang hrang hi kan zawng khawm teuh a; kan insidelh bawk thin a, a hlim thlâk thin hle mai bawk a. Mahni lâkkhawm ang ang chu kan dah hrang a, a thawk hmasa berin a thil lâkkhawm zînga hnim hnah chi khat chu a han dah a, a dah ang chu kan lâk zîngah kan zawng lauh lauh thin a, kan hmuh ve chuan kan delh ve zel a; mi lâk ang ni lo, a chi hrang la tam apiang kha an chak a ni mai thin. Hnim hnah hming zawng zawng kan hre vek si lo va; a hming pawh mak pui pui kan phuah chawt chawt mai thin a ni. Hnimhnah hming hriat
  17. 17. Nun hluiten kir an rel lo 17 loh kan han neih tawh chuan thenkhat phei chu an phawk a chhuah chuan inâwm lo pui pui hi an phuah thin a, kan nui leh dar dar thin. Hnim chên hi kan hrât thin khawp mai bawk a. Bar thla chho vel tlangsam leh Japan hlote a chawr buk hnu hi chuan hnim chên kan ti deuh reng mai thin. Hnim buk tha deuh hlek a lo awm hi chuan thinzahova kan awm tawh hi chuan kan infuihpawrh tawn a, a hnuaiah eng nge awm ang tih pawh dawn lo vin kan bawh pawp pawp mai thin. Hnim buk tha pawh hi a awm tha hman lo va, kan bawh paw eng erh uarh mai thin. Aia rual û zâwkte, hnim chên duh tawh lote an awm phei chuan min han fuihpawrh a....."A bawh ngam lovang, a bawh chuan a huai ngawt ang...." an han ti a, huai nih kan duh bawk si a, hnim buk sang pui pui pawh hi kan bawh pawp pawp mai thin a ni. A châng chuan kan bawh sual ve thin khawp mai a, kan bawhnaah thingbul te, hlîngte a lo awm a, kan intauh chawrh chawrh a, hlîngte kan bawh luh châng pawh a awm thin. A châng chuan kan chhuak leh lawk thei thin lo va, fanghmir bu te, khuai bute a lo awm palh hlauh phei chuan min seh a, min zûk fo mai bawk. Mahse tih fuh loh chu a tlem zâwk mah a ni thin. Thianzahova Tlangsam leh Japan hlo bawn vel kan han chên thin chu a lo nuam ve thinin,kan hlim thin dar dar khawp mai. Tawlhpahrit-ah pawh kan tawlh nasa thin teh e. Tawlhpahrit tawlh hi a nuam kan han ti thin khawp mai, a tawlhna tûr remchâng deuh a awm tawh hi chuan kan tawlh chawt mai thin. Kawng thar an laihna laiah a vung a awm a nih chuan kan tawlh thla zen a, a vung a tam tham deuh phei chuan hla tak tak atangin kan han zuang vel thin a, kan ke kan lo bilh lo zâwk ngawt mai. Atir lam chuan kan ke
  18. 18. 18 Nun hluiten kir an rel lo pahnihin kan han tawlh ve ngei a, kan tawlh rei telh telh a, kan mawngin kan tawlh leh ta thin a. Kekawr kan ha ve thin si a, kekawr mawng pawhin a lo tuar lo va, kekawr mawng a pawp zung zung mai thin. A châng chuan kan tum ang lo deuha kan tawlh châng a awm a, kan kekawr kap thuinate hi a tet huar huar mai thin a; til lang rai(h)-â kan thut châng pawh a awm thin. Leia tal na nâ na chu kan thuamhnaw a bal hneh thin si a, ina kan han haw chu chhûngte hauh kan tâwk nasa thin teh asin ! Ruah a sur hian ruah do hi kan hrât thin phian mai bawk a. Ruah phingphisiau a ni emaw, ruahpui vanawn a ni emaw do hi kan châk êm êm thin. Chhûngte hmuh lai chuan kan do tha ngam lo va, chhûngte hmuh loh hlan chuan ruah hi do phet kan tum thin. A châng chuan thuamhnaw nen kan do va, huh hnûpin kan awm a, a sur ban hnu kan thuamhnaw a hul hmain kan khur bauh bauh mai thin. Thuamhnaw huh chunga in lam kan pan chuan chhûngten min lo hauh kan hlau thin si a, thiante in lamah kan tawm tlat thin. Mei lum kan han ai ve te hi kan thuamhnaw huh kha a ro dawn tan tihah chuan kan thu khu vung vung mai thin a ni. A châng chuan thuamhnaw ha lovin ruah kan do bawk thin a; ruah a sur tam deuh tum phei chuan tuihawk a luang hnem thin si a, a dawlna kan siam a, tuihawk kan khuap li kung mai thin a, chu chu kan hleuh mai ta thin a ni. Kan han pil ve parh parh a, kan han chhuah meuh chuan taksa pum maiin chhip thlengin a ngap ter tuar mai thin a ni. Ruah a sur ban tawh pawh hian tuihawk chu rei ve tak tak ala tling ve thin si a , tlema upa deuh tawh ten kan chêng lai an lo hmu a, min hauh ahnêkin min fuihpawrh a, keini lah kan phûr tawlh tawlh mai thin si a, kan chêng uar sauh
  19. 19. Nun hluiten kir an rel lo 19 suah a, tuihawk paw phet phût, khaw lai thli zawng zawng luan khawmnaah khan kan chhek purh purh thin a ni. A châng phei chuan kan inbualfai mang lem hlei lo va. Kan lo awm thei zâwk ngawt hian ka hria. Arpa insualtir hi kan hrât thin khawp mai a, arpa hi kan pawm fur mai thin. Kan arpa hi a huai lo vang tih kan hlau thin si a, kan han insualtîr châng chuan kan tang ve thin khawp mai. Mi dang arpa nena an insual chuan an sual puite an tim nân an sual puite kha an meiah te kan lo khawih vel thin. An huai deuh a, insual an hrât deuh phei chuan arpa chhuang hlai chi a nih chuan a chhuang hi a thi hnu thin a, a thiin an mit te a hliah ve thin a, chu mi chu kan lainat ve thin a; tin, 'ar chhuang hleh chu a huai duh' an tih avângin ar chhuang hlai deuhte chu kan hlehsak thin. Ar chhuang kan han hlehsak thin chu an khawngaih thlâk ve thin khawp mai. Chemte, tah hriam mang hleih loh emaw sakawrbakcheh bil tel tul tein ka han hlehsak ve mai thin a, chutia kan hlehsak chuan a thi pawh a thi nasa ve thinin a tal pawh an tal nasa thin khawp mai. An pem thar damdawiah in-ting kan hmet nawi a,sahriakin kan hmet leh a, chu chu kan hlehna hnuhma laiah khan kan tat thin. Kan han hlep zo hi kan zawh hnu rei lo têah kan chhuah leh mai thin si a, in-ting kan tahna vel kha a dum nuau mai thin. A thente chuan a nâ an ti ve thin a ni ang, an lu te an thukru ve tat tat thin. Kan ar vulh thin pangngai ngawt ai chuan 'kawl- ar' nghawng sei deuh, chhuang nei mang lo, khân sang deuh hi an huai thin a; mahse kawl- ar hi a vang thin mai bâkah, han lei dawnin a man a to thin a, kan nei phâk ngai mang thin lo. Kan duh ve thin si a, chi thlahtîr phet kan tum thin a, kan arpui
  20. 20. 20 Nun hluiten kir an rel lo te hi kan pawm kual a, a nih loh leh arbawm pakhatah te kan khung dun bawk thin. A zawl lai ngei kan hmuh chuan kan lawm thin khawp mai. Arpui chuan note a han nei a, ar chhuang nei lo, mam pil pel a lo awm ve chuan kan phur thinin an tet deuh lai pawhin kan man kan man a, kan duat êm êm thin. 'Ka chuam' kan ti a, 'nakina sual huai tûr' kan ti a, kan lawmin kan chhuang êm êm thin. A bîka an ei tûr khau te pawh kan mansak thin. Tlai lama phingphihlîp a lo chhuah te hian ar kan han pawm a, an chhuahna sawntlung leiah te kan chhuah a, kan tlantîr mawlh mawlh mai thin. Ar chang lo pawhin phingphihlîp chu mihring pawhin kan ei fo mai bawk a. A chhuahna lai kan hriat mai loh a, khawlaia an thlawk velte kan hmuh chuan phelsep in kan hem vak vak thin a, kan hem thlâk apiang mai kha a thla kan nuai thla nawk nawk a, kan hmawm hmawk hmawk mai thin. Zan lamah kan phingphihlîp ei nghawng kan kawchhûng lamah alo lang a, kan kua a puar a, kan vawih ri pawng pawng mai thin. Kan ei tûr ni lem lo pawh khan ar chaw atân te kan hem vak thin. Eng atan maha kan tih loh pawh khan phingphihlîp thlawk vel chu a hem kha a nuam kan ti ve rêng rêng a, kan hem deuh fo mai kha a ni rêng a ni. A têt êm avâng hian hem fuh hi a har thin si a, kan hem thelh nawk nawk fo mai bawk a, chung lam chauh en a, kan rahna lam tûr en mang hlei lo va kan tal vel châng a tam thin si a, kopangte kan sut chawrh chawrh châng lah a tam. Chung lam deuh chauh en thin ta na nâ na chu kan hem laklawh laia kan hma zawna awmte an vuak fuh chawrh châng pawh a awm thin. Phingphihlîp chhuah duh hun lai chuan naupangho chu kawtlaia hmawlh ilo vel kengin kan awm fuk mai thin a ni.Hem thlâk tûra kan han
  21. 21. Nun hluiten kir an rel lo 21 tin zawn deuhte an thlawk kang sang zêl a, kan zuang ve awrh awrh mai thin. A lo hlimawm ve thin mai mai ngawt mai. Tuallaia bâwng bawk thep thup thin kha vuak thawh a, bâwngpa insiktîr phet kha kan tum bawk thin a. Bâwngpa insi hi a hmuh nawm kan ti ve thin si; mahse a bul hnai lutukah kan en ngam mang si lo va. Bâwngpa kan han khalh a, incho tâwka kan ngaih deuhte nên kan han khalh khawm a, a nu hur an awm phei chuan an inchuh nasa ve thin si a, an insi leh nge nge thin. Tuallaiah an han insi khu rum rum a, an innawr tawlh puat puat a; naupangho chuan hmuh nuam ti hle mah ila, an tawlh ruak ruak mai si a, insaseng hman loh a hlauhawm avângin hnaih vak chi a ni lo va. An han insi tak tak thin hi chu an tang ve thei thin si a, an ki tona bul velte hi an intauh thi sak ve neng nung thin. Naupanghoin inchotuahtîr mah ila, paho leh tlangvalho hlei hlei hian an hmu duh thin khawp mai a; an han insik a, an hneh loha an chak loh zâwk chuan ramhnuaiah an rawl bo ve vang vang a; an rawn haw hunah an cho ve leh ngat thin nia ! Bâwng rawl bo rawn haw hi chu an ngêng deuh ngak a, an rawn hulhbu deuh dap dap thin. Kopangte hi an kiin an tauh khem vak mai thin. Kan hahna tûr a awm ve hran lem lo bawk a, bâwng insiktîr tûra han khalh vel leh an insi hmun ralmuang chin deuh atanga han thlir veng veng mai kha chu a lo nuam ve thin khawp mai. Khawlaia lehkhachaih chaih pawh hi a nuam kan tih zawng tak a ni thin. Mahse a hmanrua lamah kan duhthusam ang kan hmu zo thin lo va; khawr tet tuta kan siam a tam thin. Lehkhachaih siam nân chuan lehkha a ngai thin si a, tun lai anga lehkha hlai pui pui leh sarang hlai pui pui ang hi awm ve
  22. 22. 22 Nun hluiten kir an rel lo hek lo, kan lehkhapuan hmuh phâk tâwk lah rawng uk khir kher, tê tak tê te a ni chauh mai thin si a. Kan hmuh hlai theih deuh chu Kristian Tlangau bu a chilhna phelh khan a ni mai thin. Lehkhapuan nei mah ila, a chaihna tur la kha a vang thin si a, kan buai leh fo thin tho mai.Kan nuten zan lamah la an han kai ri ham ham a, an bulah kan thu ve ngar ngar a, zawite tein an lachhum chu kan dil ve a, kan thut chilh ve ran thin.Thingtlangah zawng khawlla han lei mai tûr awm hek lo le; a buaithlâk thin teh ania. Lehkhachaih chaihna mai mai tûr chuan a lei tûr pawh lo awm tehreng pawh nise, chhûngte a leina tûr kan dil ngam kher lo vang. Kan khawlla hmuh ve phâk chu khawlla hlum var, chatfei deuh ang chi hi a ni. Chhûngte lah chuan an utawk tûr vawn hlur mai thin si a; tungchaw-ah emaw, tuithawl reh kuakah emaw langsar tak pawhin dah mah se, kan la ngam lo hrim hrim a ni. Tin, vai-laduang ang chi chu kan hmu phâk ve bawk a; mahse a mala han hman ralah chuan a chatfei lo phian mai a, a buaithlâk thin deuh. Lehkhachaih kan han siam ve thinte chu kan buai ve thin khawp mai. A in tûrin pâte hnâng hlai sa, rappuichungsanga an dah chu kan han phawi a; tuiah kan han chiah nel phawt a. A ngulpui tûrin phelsêp kan han hlai phawt a, a kawkalhin kan dah a, hnângin kan han phuar a; kan phelsêp dah kawkalhah khan kan hnâng chiah nel tawh kha kan phuarbet ve leh a, pawngpaw phuarbeh mai lo vin kan hnâng chiah nel chu kan kuai kum deuh thin a ni. Chu mi chungah chuan lehkha kan phah ta thin a ni. Sawi tawh angin lehkhapuan kan nei tê thin si a, kan zawm khawm ve vak a, a charhna tur Gum (Vai Gum) nei ve hek lo le, khawihnun (Mizo Gum) emaw chaw mal emaw muk rah emaw kan hmang mai
  23. 23. Nun hluiten kir an rel lo 23 thin a; chaw mal kan hman tum chuan chaw bel kan hawng zing thin si a, kan lo chhin theihnghilh fo thin lehnghal a. A nih loh leh chaw tlang thate hi pawnah kan lek chhuak a, ar lahin lo chuk ve phet an tum a, an hel an hel a, kan en loh hlanin min lo chuksak a, min lo put bosak leh daih mai thin.Lehkhachaih mei hi kan siam thin a, a thla tûr pawh kan siam tel bawk a. A mei tur chuan hlam khat vela seiin a ni a; a thla tur erawh chu ban chen velin kan siam thin. Lehkha kan cheptê a,kan zawm duah mai thin a ni. La hlumna lam tûr erawh chu kan neih lam tak a ni thung a. Mau pum, a châng pahnih awm, a châng pawn lamah kan tan ve ve a, a châng lai kha kan verh pawp a, 'tah chuan hmawlhte suihmum kan thun a, kan hmang mai thin. Kan han chaih dawn a, min vawrh kan sak tûr an awm a nih loh chuan leiah kan phah ang thlep thlawp a, kan tlanpui dawr dawr mai thin. Kan siam fuh loh deuhte chu a thlawk hlei thei thin lo va, lei lamah a tla tup tup mai thin a ni. Lehkhachaih kan uar lai chuan mipa naupang hi chuan kan chaih chuah chuah mai a; van lam han hawi ila, lehkhachaih hi a leng nuk nuk mai thin a ni. A chaih thiam deuhte chuan sang tak takah an chaih thlawk delh delh a, a mei an siam phei chuan a hmuhnawm ve thin delh delh khawp mai. Tlanvir hi kan siam nasa thin viau bawk a. A siam dân hi mâwl mang taka lang; mahse siam fuh har deuh mai hi a ni reuh a. Mi pawlawh leh ti mai mai chuan an siam hlei thei thin lo a ni. Tlanvir atân hian hmawlhtê leh lehkha hi hman a ni mai a, hmawlhtê hân ti ila, phelsêp zung khat bawk vela hlai hi hman a ni tlangpui thin a. A lu atân phelsêp khâp khat vela sei kan hmang a, a lai takah inchi khat vela hlai tûr kan zuah a, a sir lehlam lehlam kan suihthla
  24. 24. 24 Nun hluiten kir an rel lo a, lehkha chep nghet thei tawk vela lianin kan suihtê thin a ni. Kan suih tetna lam kha a inang/inzawn ngai lo va; entirnân phelsêp kha a chhawng zawngin dah ila, kan vei lam panga a chung lam kan suihtet chuan, kan dinglam chu a hnuai lan kan suihte ve thung thin a ni. A laia inchi khat bawr vel kan suihtet ve loh kha a lai takah kan verh tlang a, chutah chuan fawng/kuang kan thun ta thin a ni. A fawng/kuang suih dân chu phelsêp hmawr atanga teh a, inchi hnih bâwr velah a lai tak zuahin kan suihtê thin a, chuta kan suihtet bîka chu mum deuhin kan zût leh a, a lu- ah kan thun ta thin a ni. A lu lama a sir tawn ve ve kan suihtet kha tlang lovin kan phel a, lehkha kan zep a, a hmâwrah hruiin kan tawnbet ta thin a ni. A fawng/kuanga a lu kan vuah hnu-ah a chhuah mai loh nâna a chhip/lu-ah ba-nê te tak têin kan dal thin a ni. Chu chu chak taka tlanpuiin a chunga a lu kan vuah kha a vir ve char char thin a, ban rawl deuh erh urhin kan vai a, kan tlanpui char char mai thin. Thli a thawt that lai phei chuan a vir tha duh ve char char khawp mai. A chang chuan luhkapui leh kawmchar tukverh thli thaw-ah te kan dah a, a mahin a vir ve char char mai thin. Khalh-lirh khalh lauh lauh pawh kha a lo nuam ve mai mai ngawt mai.Khalh-lir hi phelsêp atangin kan siam mai thin a; hruipui hrui emaw thilte hrui emaw pawh kan hmang bawk thin. Hruipui hrui erawh chu a nazawnga han lâk mai theih a ni lo va, a nazawng chuan hman tûr a awm lem lo. Phelsêp atanga siam hi a awl zâwk a, a chhiat palh pawhin a uihawm lo bawk a. Phelsêp sei tha deuh hlek, kual theih ngei tûr kan han zawng a,antam huan tûr emaw huan dang tûr hrim hrim emaw hung an awm chuan Phelsêp pawh a tam ve thin a, pal zâl tûra an
  25. 25. Nun hluiten kir an rel lo 25 ruahman hi a sei deuh thin avângin kan duh deuh ber thin. A châng chuan a chângte kan thel hlawh ve fo thin. Phelsêp kan neih tawh chuan a châng bâwk zualte kan han thel mâm leh deuh a; kan thel mam deuh loh chuan a pawt khawng ve thin a, a kual kha a bial tha duh thin lo a ni. Phelsêp chhah kan hman lem loh chuan kan han kual a, kan vuakthuah tawp mai thin a; hruikhauin kan tawn nghet leh thlap thin. A kual thiam lo deuh chuan sawl pêt pûtin an kual a, nuih a ti za duh thin hle a ni. Hruipui emaw thiltê emaw kual tûr kan neih chuan a hmâwr tawn ve ve kha kan sahthlau a, thiltê/hruipui hnângin uluk takin kan vêt leh tlat thin. Khalh-lirh kan uar tak tak lai chuan naupang hian kawng chhukah hian kan um var thla sup sup mai thin a; kawng zawlah nise, a vuak lirhnain kan vua a, kan vaw lir zawt zawt mai thin a ni. Tû khalh- lirh nge lir thui thei ber a, tû ta nge tlân chak ber tiin kan inêl ve thin. A rit tha deuh leh a bial tha deuhte chu a tlân chak a, hruipui hrui emaw thiltê hrui emaw chu a chak deuh nge nge thin. Kan khalh laklawh lâia a tawnna a phelh mauh mai chângte hi a awm thin a, a han phelh chiah hian kan awmah te min perh leh zawt mai thin a, dak awrh awrha kan awm châng pawh a awm fo mai. Kan tlân chak laklawh laia lei lam emaw, kan khalh-lirh ngei ngeite emaw kan han rahsual palh châng chuan kan tlu leh nawk nawk thin a, vaivut bar hawng hawnga kan tlûk châng pawh a awm thin. Kan tihchhiat tuma a dang kan han zawng leh chu bawlhhlawh paihkhawmna lâiah, em chhia an paih leh paih lohte kan en bawk thin. Em tlânga hruipui emaw thilte emaw an hman hi khalh-lirh atâna a that riau vâng a ni. Tuk thuan eih khama kan chhuak hi ni tla piapa kan khalh châng
  26. 26. 26 Nun hluiten kir an rel lo pawh a awm thin. Nawrlirh nawra tlân kual pup pup leh tlan vak vak pawh kha kan chîng thin khawp mai. A tlângpuiin kawng chhuk tak takah aiin kawng zâl deuh hlekah emaw tlema awihtlân deuhah emaw kan khalh ber thin. Tawlailir ke pan deuh emaw kan nawrlir tlângpui a; a zut pawhin kan zût bawk thin. A zut nân hian mau pum phel phawk hi kan hmang thin a, kan nawrlirh a pan leh a chhah dân azirin mau pum chu kan hmang têin kan hmang lian mai thin. Mâm thel thawlin kan han suih a, a vawnna lai tûr kan suih-tê deuh a, kan zût par par mai thin. Thenkhat chuan a zut hi an thiam mai thin lo va, an han zût ve dawn thin a, a thle luk luk a, a tlu leh tup mai thin. A zût thiam deuhte erawh chuan an tlanpui par par a, chak tak takin an zût thei thin a ni. Kawng chhuk deuha kan khalh tum chuan kan umpha lo fo mai a, kawng thlanga a lirh daih mai châng pawh a awm thin. Kawng thlang hnimbuk kâra a han zuang lut daih mai thin chu a buaithlâk thin khawp mai. Rin zawn a ngai tawh thin si a, kan phêk zawn vak a, hnimte hi kan bawh pe hen hun a, kan rin aia thui hi a lo lum/lir thin a, a châng chuan kan rinna lai aia hnaiah a lo awm bawk thin a, kan zawng sual fo mai. Nuaivir hi kan siam nasa thin khawp mai bawk a. Kawi hi a lai takah kan verh a,kan verh kûakah chuan hmawlhtê suihmum kan thun a; a vawnfung lam, han nuai theihna tûr tâwk velah kan tan a, a vir theihna tûrin hnuai lamah tawitê kan tilawr bawk thin. Kawi bial tha leh pum lo deuh, dêp ni si lo, kan thlang thin. Kawi nazawng chu a hmantlâk thin si lo va, a buaithlâk ve thin hle. Kawi hi a kâwm a that loh chuan a tak pawh hi a tha mawh phian mai a, a kâwm tha lah hi a vâng phian mai lehnghal a, a buaithlâk
  27. 27. Nun hluiten kir an rel lo 27 ve thin teh a nia. Kawi kher lo pawh: plastic chhiate hi khaini bûr chhînahte kan chhûng thin bawk a, kan nghak ro va, kan khawk leh a, a bial tha duh si a, a nalh pawh a nalh duh thin khawp mai. Chhuat lâiah emaw kan han nûai a, a fawng veah khan kan kutin kan han nuai a; kan siam fuh chuan a vir char char thin. A ngeih deuh phei chuan a vung ve deuh hlarh hlarh thei thin a ni. Kawi chungah khân a fawnga thil tlangin lehkhate kan vuah thin a; lehkha cheimawite kan vuah phei chuan a han vir chiah hian a mawi ve duh thin vâ vâ khawp mai. Kan siam fuh loh tum erawh chuan a fawngte hi a tak hian a zo lo ve thin a, a kawi chher chher a, a tlu leh tap mai thin. A fawng hi kan tan tawi deuh reng mai thin a ni. A fawng kha kan suih fuh loh deuh tum chuan kan han nuai vir tûr, kan han thlah chiah khan leia a tlâk rual rualin a rawn dâwk ve thin a; kan nghat tawp chawih chawih mai thin a ni. Kawi hnuai lama lawr tûrah khân kawi a chhuah tlang zawk loh nâna bâwk te tak tê tal siam a ngai thin a ni. Dâp chhûatah chuan nuai a buaithlâk deuh a, khuar leh âwng neuh neuh a awm thin avâng in a vir rei tha thei lo va, a sawt awk awk a, a tlu leh ngât thin. Thingrem chungah te, tual char laiahte kan nuai ber thin. Thingphel chhuat a awm erawh chuan chu aia a vir duhna chu a awm chuang lo va. Tû siam nge vir rei ber tiin kan inêl ve thin a, a lo hlimawm ve ngawt mai. A châng chuan nuai vir mai lovin a fawngah te hruiin kan hlîng a, kaihbu kaih ang deuhin kan kaih vir ve char char bawk thin a, tih fuh erawh a har ve thin khawp mai. Kahchik hi kan buaipui nasa thin viau mai
  28. 28. 28 Nun hluiten kir an rel lo bawk a. Mau pum, châng nei, lehlam a châng hnuaiah kan tan a, a châng kha te tak tê kan verh pawp thin. Chu mi chhûngah chuan Petromax Pump- na washer ang deuh hian hmawlhtê hmâwrah puan them kan tawnbâwk a, kan thun luh zâwnga tui a rawn chik chhuah lêt loh nân tawt lam hretin puan them chu kan tawn thin a ni. Mau bûr chhûngah chuan tui kan thun a; hmawlhtê hmâwra puan them kan tawnbeh kha kan han thun a; a châng kan reh pawh-ah khan a chik tau tau thin. Chû'ng ang chuan kan indo ve bawk thin a, kan huh phung mai thin a ni. Fur lai phei chuan tuihâwk tling mai maite hi kan kahchik khân kan han hîp a (Inchiuna hmanrua a damdawi tui an hîp ang hian), kan inkâp leh chawt mai thin a, a lo tenawm thin awm ngawt mai. Kan dopuitena min han chuktuah ang ren rawn a, min han kâp mai thin chu kan zawr hnawp mai thin a, kan ding dir zung zung mai thin a ni. Vaiham hi kan ham nasa thin viau bawk. Kah- chik ang deuh thovin, maupum a châng verh pawh kan hmang bawk thin. Amaherawhchu, a hnawhna a ngai ve tawh lem lo va, kan kâ hi a hnawhna chu a ni mai thin. A chhûngah chuan favai kan thun a, a chungah meiling kan dah a; favai kha a mût a, kan ham vak a, a châng kan verh pawhah khân a khu chhuak hlat hlat thin. Favai dip deuh kan thun tum chuan a mût tha hlei thei thin lo va; tin, a kua a hnawh duh thin bawk nen lû na erh urhin kan ham mai thin. Sumhmuna thingkhawnah sazu an awm tâkin tiin thing leh thing inkârahte kan ham khu luai luai mai thin. Sazu a lo awm a nih chuan an rawn tlânchhuak ve nawk nawk a; a nih loh leh an awmhmunah an chik ve nghar nghar mai thin.
  29. 29. Nun hluiten kir an rel lo 29 Favai hmang chi a ni bawk a, tun lai angin buh herna tûr khâwl awm nghal hek lo: Sumah buhhûm an dêng a, a vâi chu hraw pui pui a nih thin avângin an han thlei zawh a, an han dahte hian a tung er urin, a kang deuh a, a thawp deuh sut mai thin a ni. Mahse den nawn fo tawh a nih chuan tlem chuan favai pawh a dip ve thin deuh a. Chhûngten vawkchaw-a thlâk tûra an dah tawh sate hi kan lo thukru ve a, a châng chuan favai kan la tûrte hi kan chetsual châng a awm fo va, chhuatahte an dahna kho chawp chawp a, kan tihbûak vek châng pawh a awm thin. Dâp chhuatah chuan a kâr neuh neuh a tam thin si a, ruh kim a harsa thin si a, phiah fai a harsa bawk si a, a buaithlâk thin hle a ni. Naupang chê na nâ na zawng a phuailuai tlem tal a awm lo thei thin si lo va, chhûngte hian kan thil tihruk vete pawh hi an hrechhuak veleh nge nge thin a ni. In-kawl-lung-vawr hi a nuam kan ti thin khawp mai bawk a. A then chuan In-mati an ti bawk a. Lungtê hmangin kan ti thin a, a tlângpuiin lungte panga hman a ni thin. Mal lâk, hnih lâk, thum lâk, vai lâk, ma-ti, si-dawn te a awm thin a ni. Si-dawn hi si inphurhna a ni. Duh zat zat a tel theih a, amaherawhchu thawh a khât thin a, pahnih atanga panga hi a nuam tâwk a ni. Mal lâk atangin a khawii berah hian kan hlah chuan mi dang an thawk zêl a, kan thawh leh hunah kan hlah chiah kha kan ti leh thin. Chet-awih leh chet-awih loh a awm a, a lung vawr pawlh fimkhur a ngai ve thin khawp mai. Lungte chhar ang angte kan hman nawk nawk laiin thenkhatte chuan tlak lei tha te an lo la a, intiat rual thapin an lo met ve thin a ni. A lung a intiat vek chuan a khawih pawh a nuam khawp mai. In-ar-ba- chuk a awm bawk a, vawi khata la puk lo vin a lung
  30. 30. 30 Nun hluiten kir an rel lo vawr chhûngin a lung lâk vel kha an chuk kauh kauh thin. Thenkhat chuan an kut an ti-kak a, chutah chuan khalh luh an tum bawk thin. In-hmawlhte-vawr hi kan hrat phian thin bawk.Hmawlhtê khâp chen vel lek lek hi tam deuh mai kan suihmum a, kan vâwr a, che lovin kan inlaksiak thin a ni. Lei atanga ken kan san theih chin kan bituk a, kan han kêng kang ang te taw a, kan thlah darh hak hak mai thin. A vâwr thiam lo deuhte chuan khawm têt tûtin an vawrh a, an thawk tan chauh a, an hlah thuai mai thin a ni. Khatia hmawlhte indelh deuh nuaih mai kha, kan vawr zînga mi, a hrang deuha awm, a dang tiche lo va kan lâk theih hmang khan kan pir dai dai thin a, a mal malin kan pir chhuak lauh lauh a, a dang tiche tel lo va kan thur theih chhûng chu kan thawk thin a ni. Kan tihchet velehah kan hlah a ni thin. Vawr sual châng chuan pakhat mah thur lovin kan hlah tawp fo mai. Kan inthawhchhâwk ngat ngat a, kan thur ral/zawh hun hunah kan lâkhran/kan thur theuh kha kan chhiar a; a la/thur tam tam an chak a ni thin. Zawngtah tuvû tla chhar pawh kha kan hrât thin khawp mai bawk. Mahni zawngtah mai pawh ni lo, mi dangte zawngtah tuvû tla nên lam kan chhar thin. Vartianah kan tho va, zawngtah kung hnuaiah kan kal a; a tla a lo awm chuan kan chhar vat thin. Pahnih pathum kan kal tum chuan kan hmuh rual châng a awm thin a, chan loh hlauvin kan bawh rap rap thin. Zawngtah tuvû tla hlim, him tha pial mai kan chhar fuh chuan kan in intithei ve thin khawp mai. A tuvû ber pawh kan nuai thla phal mai ngai lo va, kan keng reng mai thin. A bilbawlâwk kha kan chansawm a, chawhmehah kan hmang thin. Meh fai that loh chuan a phak duhin, vawih pawh a uih duh
  31. 31. Nun hluiten kir an rel lo 31 thin khawp mai. a kuangte kha a lairil kan la thla a, a pil kha kan phiar vial tap a, ngûnahte kan hmang a, kan bun ve fo mai bawk; mahse a ro hma thin khawp mai thung a. A tuvû a tlâk tam deuh tum chuan kan pu haw var suau suau mai thin. Chhûn lamah kan rial a; tlai lamah kan kal leh a, zawngtah tuvû chhûng chuan kan kal deuh chhen mai thin. Chutia zîng lam leh tlai lama kan han kal chhen mai chuan zawngtah kung hnuai bawr vel chu kan rap hnûm hlerh hlurh mai thin a ni. Naupang zual deuh laiin in chhûnga inbihruksiak kan chîng bawk a. A zawng hmasa lam tûr kha pawna luhka-ahte kan han chhuahtîr a, kan maimitchhintîr bawk a. A biru lamte khan bihrukna tûr hmunte kan zawng sap sap a: a thente chu thehlanah te an lâwn a, a thente chu khum hnuaiah te an lût a, a thente chu pawnpui an inkhuhtîr a, a thente chu zêmah te an lût bawk a, a thente chu bangrel sângah te an lâwn bawk a. Kan biru fel ta mawh tihah pakhatin 'Tiam' a tih loh leh a han 'kûk' vak mai a; a zawng tûr pawna awm khan a rawn zawng tan ta thin a ni. Kan bulhnai lawk lawka an rawn kal a, min hmuh si loh chuan nuih a za duhin insum a har thin khawp mai. A châng chuan kan insum zo thin lo hi kan nui chhuak leh nge nge thin a ni. Kan bihruhna a chêp deuha a thawpik deuh phei chuan min hmuh lawk loh chuan a hrehawm thin khawp mai. A thawk khan a biru-te kha a hmuh kim hma chu a zawng ngar ngar a; min hmuh kim hunah a hmuh hmasak ber kha a thawk veleh thin. Chutiang rêng rêng chuan kan nilêng zak zak mai thin nia !! Tuallai, ni sensâ hnuaia thlan tla hlem hluama tal vel thin, eng khaw sawi set set lo va pâwng paw sapa tâl mai mai thin leh leia tal na nâ na zawng a
  32. 32. 32 Nun hluiten kir an rel lo balh theih khawp mai a. Tuallaia kan awm loh pawhin in chhûng pakilkâr chêp leh khum hnuai, rappuichungsâng thleng pawha hrut kual deuh fo mai kan ni a; thuamhnaw kan ha emaw ha lo emaw pawh nise kan chet dân a inang reng a, eng ang pawhin tal pawl mah ila, chhûngten min tifai reng sêng lo. Chuvângin, thlasikah kan chât khir rem rum a; nipuiah kan paw thêng thung a, kan dul te a rang rei ruai mai thin a ni. Sahriak nise, vawk hriak kan inthih a, mawm theih tawpin kan inthih hmui rum rum thin bawk nên. Sam kan thih mawm poh leh a bal hi a nghet a ni mai a. Vaivut kârah kan han tal leh a, lû hi a paw thêng thung mai thin a ni. Hrik lah kha kan ngah thin. Nu-te ina an awm chângin min han ensak a, in an awm hman mang thin si lo. Zanah mut hmunah an han rin dap a; tam ta na nâ na chu an dap fu leh mai thin a, an han vam ri pawp pawp a. Zan hun âwl remchângah thenawmte khuihsîn hawhin mei êng hnuaiah min han khuihsak a, chhuatah an tla hang thal thla zawt zawt a, kan deh keh tuar tuar mai thin a ni. Hrikhrû nise kan sam hmâwrah an bet var terh tuarh reng mai bawk a. Inbualfai ngai ta lem lo chu sam a phengin khuih a lo har thin si a, sam an han khuih hian samkhuih hi a tâng char char mai thin a, min khuih then tlawk tlawk mai thin a ni. Hrik kan ngah viau lai pawh khan kan nute emaw kan û-te emawin min khuihsak an tum pawh khân kan duh lo va, kan la tang leh ta nghal a. Tap per pur chunga min khuih luihsak châng a awm thin rêng a ni. Rama kal kan chin ve hnuah nise, hnim pik tak tak hnuaia kan vahna leh thil par nawi tê tê kan lu-a tlate lah kan sufai zen zen ngai lo va. Saphihrik leh tuhrik lah kan kai zing thin; zakhnuai leh tiltê leh
  33. 33. Nun hluiten kir an rel lo 33 vun nêm laite hi kan hiat sen hler hlur mai thin a ni. Fur laia kan vahchhuaha vangvat min zûkna hnu, thi hneng hnuangte kan silfai bawk hek lo. Kan sava vehnaa kan thil mê kaite lah a zualpui kan tuai thla nawk nawk a, kan duh tâwk deuh mai thin si. Zana kan pawnto-naah nise kan tal khu nasa thinin lu ngap terh tuarh, ke leh taksa dang paw thêng thungte kha kan mutpuiin pawnpuiah kan tatfai vel mai mai chu a ni si a. Kan in sak dânte lah kha archhiar chhûngkhung a ni thin si a. Khumfa lah a tam thinin mutbu thleng thlengah an awm a. Khum chhûat, dâpte kha han chinglet ila, khumfa an lo ngîr khup châng lah a tam. Zanah tui takin kan mu ve a, khumfa-ho lah chuan chaw-ah min lo hmang ve thin ni tûr a ni; min lo seh val têt tût mai thin a. Harh chiang mang hlei lo hian kan inhiat sut sut mai thin a ni. Khumfa chang a ni lo va, ar-hrik khan min zar deuh chhen reng mai bawk a, a retheih thlâk thin teh a nia ! Hnap nise kan ngah thin nasa mai si a, hnap hnit nachâng kan hriat hma chuan a kaw hnih atanga a rawn uai fân thla par par hi kan han sut lût leh duak a; a rawn dawk zing si a, kan sût sêng reng bîk lo va, kan bânin kan biang ding lam leh vei lamah kan hrûk thlâk a,kan hawi tle pup a;a ro hnuah kan biang a khir ro mai thin.Kan hnap hrûkna avângin kan hnapthlengte hi a thîp erh urh mai thin a ni.Kawr kan hâk ve chuan kan kawr hmawr te,kan kawr ban tein kan hru bawk thin a,kan hru khâk tler tlur mai thin a ni.Ni khat thil thu-ah pawh thil chi hrang hrang kan ti tam thin si a,a tal tawp theihin,a tal balh theih thin khawp mai. Kan têt zual lai deuh chuan luhka-ah hian
  34. 34. 34 Nun hluiten kir an rel lo chaw-tlang dawm larh larh chungin kan dailêng thin.Kan êk leh chaw-mal thlauh velte kha ar leh vawkin an lo inchuh ve lat lat thin a ni.Ar leh vawkte kha duhsak bîk deuhte kan han nei ve a,mi ar emaw mi vawk emaw-in kan êk leh chaw-mal an chan chuan tlêmin kan han îp deuh a,kan ran duhsak deuhte an awm hunah kan duhtâwkin kan sang thla tawn tawn mai thin a ni.Chutianga luhkaa dailêng thin ta na nâ na chuan hnuai lama ran awm,ar leh vawkte chu kan êk khum lei luai mai thin a ni.Ar ngampa deuhte chuan kan chaw-mal tla mai mai kha an duhtâwk bîk hauh lo mai a,kan êk an chuk zawh tawh bawk si emaw, an chuk chan ve loh emaw hnu chuan kan chaw-tlang lek mêk laite pawh hi an rawn chuk ve awrh awrh fo mai a,an êk chukna hnua kan chaw dawm lai an rawn chuk châng chuan,kan kheuh thla nawk nawk a,kan keih chhunzawm leh mawlh mawlh thin tho mai ! Ar thenkhat chuan kan serhte hial pawh an lo chuk fân ve dawr dawr a,puar a har awm ngawt chuan ka hria ;an chukna ve duh thin phian mai lehnghal a ! Nute thingphur kan zui chânga changêl hnah kan lâka a kuang silai lema kan siam thinte kha,chemin kan han sât a,kan kuai kau a,kan tan chhum chiah lo va,kan titung fur a,chu'ng hmang chuan kan indo ve nasa mai thin a ni.Kan kuai tung ang fer fawr a,kan kuai ri thla tuarh tuarh mai thin a ni. Thingbul kâk,selû ang tak mai chaih khan kan nilêng ve thak thak mai bawk a. Hruidukin emaw kawihruiin emaw kan han thlung a, khawlaiahte kan chaih ve a, kan hnûk khu rum rum mai thin. A châng chuan kan han pawt tha duh vak lo va, hmawlhin kan hlap ve thak thak thin. Mi bâwng chhawr au
  35. 35. Nun hluiten kir an rel lo 35 thawm kan hriat ang angtein kan han au ve bawk a; a châng leh kan han hahchawlhtîr ve bawk a. Tin, a chungahte kan han chuang ve mai thin bawk a, a kal sawt lo thin teh asin.Chutiang ang chuan nilêng thak thaka kan hnuh châng pawh a awm thin. Naupan lai chuan ni khat hi a châng chuan a rei lo kan ti thinin, kan kham lo viau thin a. Pawna hlim taka tual kan han chai laia chhûngten chaw ei tûra min lo koh mauh mai chângte pawhin kan thin a rim hlur mai thin. 'Chaw ka ei duh lo' kan han ti ngei a, an rualin kan han ei lo ve bawk a, a hnuah kan ei leh tho thin a, kan û-te thin kan ti-ûr tâwk lek a, min hau bawrh bawrh a, keini lah chuan kan lo tuarna ve êm êm a, kan titau a, chaw pawh kan ei tha leh duh lo va, darfian te hi kan paih ri bawl bawl thin a ni. Pawna awm kha chu a nuam kan ti hle a, thiante nêna kan awmho tawh ngat phei chuan engdang kan ngai tawh chuang lo va, eng thil pawh ti ila, kan hlim tlâng ve êm êm tawh thin. A hun azirin ni khatah hian thil chi hrang hrang kan tihnem thin khawp mai. Han chhuikir neuh neuh hian mitthlâah a lang uai(h) uai(h) a; lung a lêng duh khawp mai: Nun hluiten KIR AN REL SI LO !!
  36. 36. 36 Nun hluiten kir an rel lo BUNG 2 PAWNTO NUAM KAN TI THIN TEH E Pawnto hi a hmei a pain kan naupan laia a nuam kan tih ber thin a ni awm e. Chhûngte phal loh chung chung pawhin zanah pawnto tûrin kan tlân chhuak daih thin. Zan thla êng hnuaia eng mah engto nei hran hauh lo va kan han pawnto huai huai mai thin chu a hlimawm thin bawk a ni. Naupang pian tha pangngai tân chuan thiante pawna an zîk nuaih nuaih kâra in chhûnga tawm reng chu thil harsa tak a ni. Thian pahnih khat kan insâwm khawm a, pawnto tûrin thian dangte hlain kan sâwm thin a, an kawtah kan ding khawm ang tel tawl a, hetiang hian- Mual lai zawlah kan pawnto, Lalnghaka a tel lo chuan, Lalnghaka a tel loh chuan pawnto a nuam lo ve, Lalnghak min chhâng dawn na nge ? (Mihring hming hi chu an sawm apiang kha a ni mai) tiin. Kan tawp thap a, a chhanna kan ngai chang ran a; 'Chhang dawn e' tia min chhan chuan hla bawkin- Ka lawm em em a ni, tunah hian, Chhandamtu ngilnei tak hmangaihtu chuan Ka thlarau a chhandam leh ta! A chhandam leh ta ! kan ti leh thin. Kan rin aia muang a an rawn chhuah chuan-
  37. 37. Nun hluiten kir an rel lo 37 'Lo chhuak thuai thuai rawh i muang lutuk em mai' (kan ti rual leh thap thap thin.) Kan insâwm kual zêl a, kan pung zêl a, mahse chhûngten an phal loh avângin thian thenkhatte chu kan sawm hlawhchham a. Hlawhchham mai pawh ni lo va, an chhûngten a ûma min ûm haw châng pawh a awm thin. Thenkhatte chuan mi an sawmin, an sawm kha chhûngten chhuah ve an phal loh chuan hla an sa a, an sawm atân ni ber tûr a ni- Nu...(an sawm hming) pawnto i phal lo'm ni ? Ka nu rilru chu a mak êm e, Thiante an pawnto dial dial a, Tel loh chu ka nu, a va'n zahthlâk em ve aw ! Mahten ka tap thin thingsiri hnuaiah tiin damdiaiin an sa thin a ni. Sâwm tûr ang angte kan insâwm kim thawkhat tawh chuan tualzâwl lamah kan kal khawm a, kan pawnto ta thin a ni. Pawnto tih hian a kawh ber nia lang chu 'Zan lama naupang intihlim tual chai' a ni deuh ber mai awm e. Mipa naupang leh hmeichhe naupangho chu a huhovin kan awm let let hlawm a; a tlangpuiin mipa naupang chu hmeichhe naupang zîngah kan tel tha duh vak lem lo va, a pa lo riauin kan hria a ni. Hmeichhe zînga lo inzep ve an awm a nih pawhin kan nuihsawh a, 'tuai' kan ti thin a ni. Amaherawh chu hmun âwl zau takte a vân thin em avângin tualzâwl hmun khatah hian mipa leh hmeichhia chu bing tê têin kan awm nuaih(h) nuai(h) mai thin. Hmeichhe naupang leh mipa naupangin tih dân hrang kan nei a, kan pawnto pawhin mipa leh hmeichhia kan tih dân a inang lo thin. A tam zawk
  38. 38. 38 Nun hluiten kir an rel lo chu a khawii zâwk zâwk pawhin kan tih thin a awm bawk. Tunah chuan mipa tih bîk leh kan tihkawp thin ziah ka tum dawn a ni. Pawnto hian thil chi hrang kan ti tam ve hle thin a; zan khatah hian thil chi dang dang kan ti teuh hman thin a ni. Kan han awmkhawm tuau tuau a, kan kut hi kan insuih kual a, kan ding kual pap a- "Tlânga lal lal herâwtah, Herâwt lal lal herâwtah; Kînga lu thle lekah Laikînga lû,kînga lû thle lekah Dârkâwlchhunchheka, Amah Dârkâwlchhunchheka." tih hla kan sa a; kan insawi a, kan lû kan thle lek lek mai thin. Hmeichhe naupangte nên pawh kan intihfin deuh nuai(h) châng pawh a awm thin. Kan phur deuh leh kan ti rei a,rei tak tak kan tihchâng pawh a awm thin. Kan ding bial tiau a, kan kut kan insuih kual vek a, kan kutsuihah chuan midangin ke an rawn hlâng a, kan zai a "Rungi nu, rungi pa Rung mei chawi-i-a-awia, Tumthang vaipa sumtûalah Ka vâwr e, phawng phaw dawt, phawk dawt." tih hla kan sa a, kan ke vei lam leh ding lam kan hma lam leh hnung lamah kan theh chhâwk a, 'phawk dawt' kan tih rualin ke hlâng kangtute khân kan kutsuih kha an chhû chat a, kan tâwp chat thin. Thenkhat chuan an kutsuih inphelh nachâng an lo hre lo va, (an theihnghilh ve a), a chhu chattuin a tih lauh lauh châng pawh a awm thin. A uar deuhte chuan 'phawk
  39. 39. Nun hluiten kir an rel lo 39 dawt' han tih zawh hian 'Phawk leh dawt' te an la ti leh hram thin a ni. He hla kan sak zawh hian- "Chakai tuite, chakai tuite, Mei khu si lo va, sumzawlah; Varakin tui a dâwt e, Inchhir chheng chheng." tih hla kan sa leh a, 'inchhir chheng chheng' tih kan sak zawh hian kan kein lei kan chhir ve lauh lauh thin. Zâwnga leilawn dim dim...hi kan ti nasa thin khawp mai bawk a. Inhmatawnin kan ding thep thawp a, kan hma lamah kan kut kan dah a, kan koki-ah emaw kan bân bulah emaw nghet takin kan in mansak a, dingtlar zînga hnuhnûng ber atangin kan kut chungah chuan an rawn lawn a, chutih lai chuan- "Zâwnga leilâwn dim dim, Chhimzâwng leilâwn zâwngchal leilâwn, Zâwnga leilâwn dim dim." tih hla kan sa a; a zawh chhuah hnuah a zawh tâwpna chiahah khan a ding ve nghal a, a dangin a rawn zawh ve zêl a, a hmaa zawhtute ang bawkin a rawn zawh ve leh a, a zawh zawh hnuin a tâwpnaah a ding ve leh a, a hma a lo ding sa nen chuan midang tih ang bawkin an lo awm leh a, leilawn dang an siam zawm ve leh zêl thin. Chutiang rêng rêng chuan kan inzwh kual vel a, a tâwp hlei thei thin lo. Sa tha, rit deuhin an zawh ve dawn hun chuan kan huphurh thin khawp mai. A thente chu bân tha chak lo tê tê kan nih ve avângin a zawhtu pawhin a zawh chhuah theih loh châng pawh a awm thin. A lawn (zawh) nih chu nuih a za duhin, a hlimawm viau thung a. Tin, 'pâng, aw, inzial inzial' tih pawh hi kan phur
  40. 40. 40 Nun hluiten kir an rel lo thei thin. Kan ban ding lam leh vei lam kan phar ve ve a, kan insuih vek a, a hmasa berah kan zînga lian ber kha a ding a, chu chu kut invawn thlah miah lovin kan zial hnan thin. "Pâng, aw, inzial inzial, Pângpui par aw, pangpâr aw, Pâng,aw,Inzial, inzial." tih hla kan sa a, kan tam deuh phei chuan kan inzial hlawm tûp mai thin. A hmâwr ber atang khân kan inphelh leh tan a, kan vai chet huk lo va, kan inphelh chhuah ve a hunah kan che ve chauh thin a, kan chêt hun hma chu kan awm hmunah nghet takin kan ding mai thin. Chutiang rêng rêng chuan kan ti a, kan inzial a, kan inphelh leh a, kan tikual chhen mai thin. Tualzâwl zau leh sei tha deuhah hian kan ding tlar them thawm a, hmaa mite kâwngah kan kutin kan suih theuh a; a hmasa ber tûr chu a lian deuh an ni thin a; a tlangpuiin bân sei tha deuh hlek, phar duai duai thei an ni thin. Kan insuih kual pût a, kan inpeih hunah mi pakhat hian hmawlhtê, bân chen velin thil a vaw kauh kauh a; hetiang hian ding tlar lam leh thil vaw ri kha kan inchhâng tawn thin: Dingtlar : Kha laia thing tu ri boh boh kha tû nge ni ? Khawngritu : Keimah sanghal hriama pa. Dingtlar : Zâwnga thei thur eizotu Khawngritu : Engtik laiin nge ka ei zawh ? Dingtlar : Hmana hmana vate lukâwng nên tapchhak zâwla in ei chiap chiap kha. Khawngritu : A hmin nge a hel ? Dingtlar : A hmin pawh a hel pawh. I fa eng zat nge ?
  41. 41. Nun hluiten kir an rel lo 41 Khawngritu : Hnuaia hnuaia hnahthel zat. Nang i fa eng zât nge ? Dingtlar : Chunga chunga arsi zat. Chutiang ang chuan thil dang dang pawhin kan inchhâng a,a khawngritu kha kan chhaih thinur a, eng eng-emawah kan incho a, a tâwpah phei chuan - Dingtlar : Insualah nge inbuanah ? Khawngritu : Insualah pawh inbuanah pawh. tiin kan incho ta a, a ding tlar lamin a tawpah, 'nang tala, kei chabi' kan ti a, a khawngritu kha a rang a rangin a rawn zuang chhuak a, ding tlar, insuihkhawmho kha a hmawlh ken chuan rawn vuak chah a tum thin. Ding tlarho lah chuan- "Kînga mei mei sah tawiah Laikînga mei,kînga mei,sah tawiah." tiin kan lo au thin a. Ani lah chuan kan insuih chu vuak chah tumin min rawn ûm zak zak a, a ding hmasa ber khan min vêng a, a khawngritu a chêt ran viau chuan min rawn vaw chat/fu mai ang tih hlauvin invuan vek chung siin kan then kual dual dual thin. Kan awmna zawn vel laia a rawn hnaih viau chuan min rawn vaw fu ang tih kan hlau ve thin si a, kan insingsa tûr hi kan tlu rem rum mai thin. Kan thuamhnaw hâk a fai leh fai loh kan ngaihtuah chang tawh lo va, min vuak fuh tûr laka kan him nân chuan kan tal vak mai thin. A châng phei chuan kan in-bawh-thlu rem rum mai thin. Hnunga mi emaw hmaa mi emaw an tlûk tawh chuan kan inpawttawn thum mai si a, kan tlu leh phak phak thin. Naupang tê zual an tel tum phei chuan kan delh tap leh rawng rawng mai thin a ni. Aia û deuh, tlêma thinchhe deuhte chuan an tah tawh reng hnu pawh hian, "I tah chuan ka vel ang che," an han tih a, men lawih
  42. 42. 42 Nun hluiten kir an rel lo lawih chungin an hlau si a, an bang ve leh mai thin a ni. Tin, sakei lema chan pawh kan ti nasa thin khawp mai bawk a. Sakei lema chang chuan a kâwngah puan a han hrêng a, a hmawr hi a inhren sei hleih a, a sei zâwk chu sakei mei ang ve tak tûrin a hnungzâng zawnah a han ti-uai a, bawkvâkin a kal thin. Tual lai zawl tha deuh lai kha kan han rin bial a, chu chu sakei bu-ah kan ngai thin. Rin kual chhûngah chuan a bawkvâk lauh lauh a, rin pawn atangin kan bial tuau a, chutih lai chuan kan zînga pakhat hi a rawn zuan a, a seh lem lem a, rin pawnah chuan amah pawh chu a rawn chhuak a, a mi man chu a hnûk sawn a, a kal sawn pui a, chu chu chhuhsak tumin kan um ta thin a ni. Kan pawh hmain sakei lema chang kha a lo rum ve ham ham a, kan pawh mai ngam ngai lo va, fimkhur deuhin kan veh ve thin. Fei lem te, ngunhnâm lemte kan keng hlawm a, chu chuan kan khawh a, kan sât vel bawk a. Kan thian pakhat sakei lema changin a man kha kan chhanchhuak ta thin a ni. A châng chuan a mi man kha kan zawng vel chiam bawk thin a . Chutia kan tih vel luih luih lai chuan kan zînga pakhat hi a lo man leh a, a ngaitê bawkin kan chhanchhuak leh thin. Sakei lema chang ber kha a bibo daih a, a bu tûra kan rin kualah khân kan awmkhawm a, hlau lo âwm takin kan awm vel a, kan cho vel bawk a - "Sakei bu ka luah, ka luah A bu laizawl zan sawmthum Ka luah ka luah." tiin kan au vel a; thim tham atangin sakei lema chang kha a rawn hahum a, kan awmna lam kha a rawn
  43. 43. Nun hluiten kir an rel lo 43 pan a, 'Huk, huk, huk' tichungin a rawn zawng chhuak a. Kan zînga mi kha a rawn bawhbet a, chhan tumin kan bei let a, kan inpawt vak vak mai thin a ni. Sakei lema chang lah kha theihtâwpin a tang ve a, rei ngial kan inbei ve thin. A tâwp a tâwpah chuan sakei lema chang kha kan chhaih chau a, a chan chhe zâwkah kan dah thin a ni. Naupang tê zual deuhte chuan 'sakei lem chan' tih ngawt pawh an lo hlau va, a han huk lem vel pawh an lo hlau va, a der pawh ni chuang lo vin an lo te chêl chul thin. Tira mei kaiah tih pawh hi kan uar thin viau mai bawk a. Upa atang naupan dân indawtin, kan puan kan kawngah kan suih theuh a, kan puan suih hmâwr chu a hnuhnûng bera mi tih loh chu kan invuan thliah a, pawnto kan tam chuan kan ding tlar pût mai thin a, kan tlan kual deuh pap pap a. Hetiang hian hla kan sa a- "Tirah mei kaiah ha ha, Chhimtira mei kaiah ha ha; A hnuhnûng ber kha seh rawh, Lailênte kha seh rawh." tihte kan sa a, tuemaw a phawk zual deuhte an telve chuan- "Tira mei kaiah ha ha, Chhimtira mei kaiah ha ha; A hnuhnung hnung phungin seh, A hmasa sa kelpui rai." ti tein an lo sa bawk a. A hlimawm thin hle a ni. Pawnto kan thahnem viau a nih chuan ho hnih ho thumte pawhin kan inthen ve thin. Tin, inmitthimdap kan tih changin mi pakhat mit kan tuam a, ani chuan midangte chu dap fuh min tum thin a, kan lo chhaih vel a, hnai tê tê ah kan
  44. 44. 44 Nun hluiten kir an rel lo chhaih vel a, mi dap fuh tum a phar da da thin a; a dap fuh hmasak berte an thawk leh thin. Thla en vanglai tak maia kan han pawnto phei chuan nuam kan ti thin khawp mai a. Tuallaiah hian kan zi hut hut a; a thente chu lo inkutpaih ta nak nak te, lo inchai ta thial thial te, lo inbuan thial thialte pawh an awm thin. A thente chu an lo insual ve bawk a. La insual chiah lo, rual û zawktena an fuihpawrh tâk avânga lo intin ta uaih uaihte an awm bawk a. Rual û zawkte khan min fuihpawrh dân kha an lo thiam phian mai lehnghal a: 'Chala chil hnawm hmasa sa huai,' an han ti a, dawih zâwk ni hlauvin a rang a rangin kan hnawm mai thin. Tin, lei an han rîn a, a nih loh leh phelsêpte an han dah a, "He phelsêp hi rap hmasa sa huai" an han ti a, kan rap rap rap mai thin. Chutia aia û-ten min chotuah na nâ na chuan kan thin a rim chawp zêl a, kan insual leh ngian ngian mai thin. Rual û zâwkte chuan hmanrua engmah hman an phal lo va, kut lawnga inhnek ta mawlh mawlh te, baksama inkêk ta chawt chawt te, hnungzânga inchum ri ta dawp dawpte pawh an awm thin a ni. Zan thla êng hnuaia inbihruksiak kha a nuam kan ti thin teh e. Tang leh tang kan insiam a; a biru hmasa lam tûr hmawlhtê vâwrin kan zawng thin. Hmawlhte kûm lamah chil kan han chhak phawrh phawrh a, kan vâwr thin. A khawii lam lam pawhin a khup emaw a thal emaw kan awm dân tûr kan sawifel sa diam a, a khupa thawk tûr leh a thala thawk tûr a ni thin a. Chuta duh thlang fuh, hmawlhte vawr kha a awm dân azirin a thlang fuh zâwk zâwk chu an biru hmasa zâwk ta thin a ni. Zan lam ni mah se a huho pawhin kan biru a,
  45. 45. Nun hluiten kir an rel lo 45 hnim buk hnuaiahte kan thu bial tât fo mai. Mi inhnuaiah te, an sum hmunahte kan biru a; mi luhka hnuaia kan bihrûk chânga an mu tûr emaw, an mu tûr kher lo pawh luhkaa an rawn zun mai chuan kan thawm kan tiri tha ngam si lo va, kan do han leh thak thak mai thin. Mi inhnuaia kan bihrûk châng lahin, dâp chhuat a ni thin si a, an thingpui in bang hi chhuat an keu kâu a, an leihbaw ngawt mai thin si a, min leih huh hluam châng pawh a awm thin. Mi in hnuai vela kan bihrûk châng chuan min zawngtuten kan awmna an hriat kan hlauh em em laiin in neituten min lo hauh châng pawh a awm thin a, a buaithlâk thin hle a ni. A châng chuan chhêk in hnuaiah te pal hrûlah te, bawng leh vawk bawhna bulah te kan bawk ve ngar ngar mai thin. Thuamhnaw langsar lo deuh kan hâk tum a nih chuan min zawng rei ve thin khawp mai. Insûm thei lo deuhte chu kan bul hnaia min zawngtute an lo kal a, min hmuh loh pawh hian an nuih a za tlat mai thin a, an nui chhuak leh nge nge thin a ni. Thenkhat chuan min rawn zawn pah hian fiamthu an rawn thawh a; nuih pawh a za duhin insum a har thin khawp mai. Pahnih khat chu min han hmu ve thin mah se in hmuh kim a harsa thin si a, rei ngial in zawn a awlin, zan rei ve tak tak kan inbihrûksiak ve thin a ni. Pawnto hi sikul lama kan zirtirtute hian sikul kan kal lai chuan an khap thin a. Eng ang pawhin khap ve thin mah se min khap hneh chuang lem hlei lo va. Rei lo tê tal chu zanah kan chhuak tal(h) thin a ni. Kan pawnto, zirtirtuten min lo hmuh fuh chuan a tûkah hian sikulah pawnto zawng hi min dintîr a, min hrem thin. Dawhkan chunga ban phara din leh sikul tlan hel kualin min hrem deuh ber thin a. Beng vuan
  46. 46. 46 Nun hluiten kir an rel lo chunga ke khawkherh chungin min sûktir thin bawk. Zana pawnto hi chuan naupang sual deuhten hun remchâng an lo zawng ve a, chhûngten tualchai zînga awm ve reng tûra an ngaihte hian, tualchai tha duh mang lovin mi artui te, kâwlhai te leh huan thlai chi dang dangte an lo ru thin a; zial an lo zu ru thin bawk nen. Chutiang neuh neuh bâkah chuan lehkha zirlai ngaihtuah chang lêk lo va pawnto an awm thin avângin zirtirtute pawhin pawnto an khap hi a awm ve hliah hliah thin a ni. Thingtlângah zawng ran khuahkhirh loh a ni thin bawk a, khawlaiahte hian bâwng leh vawk hi an bawk thep thup reng mai a, an awmna hmun hmunah an e-in an zung mai thin a. Chutiang kârah chuan kan han pawnto ta thin a ni a, vaihmite (thosi chi khat) hi an tam thin khawp mai. A ngap hian a ngap tuar mai thin a ni. Nute lachhum hi kan han mût a, kan ke bul velahte kan vai kual lauh lauh a; chuti chung pawhin min seh hman viau a, kan inhiat râng rei ruai thin tho mai. Eng hla hla emaw phuahchawp tak tak, ruah tham loh thiau mai awmze nei vak lem lo kan so fo va. Mî pa hming thenkhatte lamin kan sa fo bawk a, a châng chuan an fate pawh kan tih thinur teuh châng pawh a awm thin. Pawnto hla pangngai kan sak ve pawhin a thente chuan a duh dân dânin an lo sak zawm a, min tihlim thin viau thung a. Amaherawhchu, hla an han sak fiam a, kan nu leh pa, pi leh pû te hming an han lam tel nawk nawk mai chu nuih a za duh lem lo thung. Kan han pawnto thin tak tak chu pawnto hla kan hriat thenkahtte kan sak zawh tawh chuan thil ho mai mai hi kan ti a, tualzawlah hian kan kal khawm tuau tuau a-
  47. 47. Nun hluiten kir an rel lo 47 A lai lum lum, lai lum lum ti mai maiin kan innêk a,kan inbawr hut hut mai thin.A laia awm kan inchuh deuh theuh a,kan vaia awm theih a ni thin si lo va "A ruh no no chhuakah." kan ti a,kan innêk vak thin a ni.A tê deuh leh awmnêm deuhte chu kan innêk kat dawr dawr a, a rethei deuhte chu an awm thin a, biang tai têk tûkin kan innêk a, thianten beng an cheh fuh lak lawh tawh chuan kan tal chhuak tûr hi a nâ thin si a, kan chhuah meuh chuan beng a ling vût mai thin a ni. Pawnto lai hian insawithaih vak vak kan chîng thin a. Tu emaw dawt phuahchawp thiam deuh, thlahrâng lam chanchin sawi thiam deuh hlekte an awm phei chuan kan thu bial tuau a; a dawih deuhte chuan a laia awm an chuh a, an insawn chhen mei thin. Dawihzep deuhte chu an che set set a, a lâi lamah engtin tin emaw an lo inzep hman deuh zêl thin. Kan thil hlauh deuh vek mai pakhat chu 'Khâirêk' a ni. "I hawn hunah, sumhmun i thlen hunah khâirêkin a lo khâi dawn che a nia" tiin min han sawi thaih ngei mai a. Mahni pawhin kan haw tha ngam lo va, in kan thlen dawn hnaih tawhah chhûngte kan au vak thin. Sumhmunah chuan luh phata vei lamah 'Archhiar' a awm a, ding lamah sum leh thingkhawn te a awm thin a, êng awm thin hek lo le, zana kan han haw hian kan vei lama archhiara âr awmte chu an lo tîk dial dial a; a thim khup mai thin si a, a zamawm duh ve thin khawp mai. Chutiang anga rilru zam deuha kan han kal/haw mêk lai chuan khâirêk chu kan ngaihtuah chuak ngei mai thin si a, kawngkhar vela keimahni sava hmul leh thehlei mei tar vel pawh kan han khawih fuh ngat phei chuan kan te chul mai thin.
  48. 48. 48 Nun hluiten kir an rel lo Mahse khâirêk chu a lo awm chuang lem hlei lo va. Kan ngaihtuahna mai mai kha kan lo hlau ve êm êm thin a ni. Sawi zawh hma hmain a haw lam kan sawi ta mai. Let leh lawk ila, pawnto hi a nuam kan ti thin si a, eng engemaw hi kan ti kual a, tual kanchai fê hnu chuan a huhoin ban hla ka sa ve thin a. Kan kut kan insuih kual leh diat diat a- "Tin dial e, tin dial e, Naktûkah khua var se la, Inkawm leh dial dial ang u; Mahni in lamhawi theuhah." kan ti a, kan in lam chu kan hawi theuh a, kan vir kual thui deuh chuan kan hawi sual nawk nawk a, kan hawi tha leh thuai thuai mai thin. Chu mi zawhah chuan kan in mangtha nak nak a, kan in lam theuhah kan tlanhaw nak nak thin a ni. Khâ'ng hun laite kha a lo ngaihawm thin ngawt mai.Kohkir theih rual a chang tawh si lo va, Nun hluiten KIR AN REL LO !!
  49. 49. Nun hluiten kir an rel lo 49 BUNG 3 SEPHÛNG LAIH LEH INSIKTIR Naupang chumchiap tak tak kan nih lai chuan ran khuahkhirh tih ang reng vel hi la awm hek lo. Kawtlaiah hian han lengchhuak ila: Bâwng êk kan kân a, vawk-êk kan rap a; a nih loh vek pawhin sakawr ek kân kan tumna lamah arêkpachal kan rap per thlawr a. Pheikhawk bun ngai ta vak lem lo chu kan ke zungtang kârah êk kan rah kha a rawn sawr chhuak tuam thin. Thingtherin emaw hmawlhtêin emaw remchâng dangin emaw kan hawlh fai nawk nawk a; kan ke zungtangte hi a châng chuan a hring zûl thin a ni. Mahse khâ'ng êk kiangah khân nilêng thak thakin kan tei ve reng tho thin. Chû'ng êk atang chuan sephûng a rawn insiam a, lei lamah kua an hreuh a, chû'ng sephûng man tûr chuan êk, kan kein emaw tuthlawhin emaw kan han thai sawn a, a kua a lo awm chuan kan lai mai thi: Sephûng hian ke paruk a nei a,a pa chuan ki a nei ve vâr a, a nu erawh chuan a nei lo va,a tlangpuiin a rawng hi a dum lam a ni a,a hmui hi vawk hmui chung lam ang deuh hian a awm ve a ni.Tin,thla ang tak a nei ve a,chu chu a khawng deuh tlat thung a, chu mi hmang chuan a thlâwk ve thei a ni;amaherawhchu sephûng thlâwk erawhchu hmuh a khât thung hle a ni.Bâwng êk chaw-a a rin avângin a tenawm hle a ni. Sephûng lai tûr hian thiante kan han sawm a, a nei zo deuhin Amul bûr, chhûngte thil dahna an han bun ruak a, chhuatahte emaw khumahte emaw an han dah thuai a; a thente chu mau bung, a châng
  50. 50. 50 Nun hluiten kir an rel lo awmte zawngin kan vak lauh lauh a. Phulraw bung hi a len deuh avângin mau bung ai chuan kan duh zâwk thin a; putar em tah thin, hnâng hlai thin kawmthlangah te, bawlhhlawh paihna hmunah te mau/phulraw bûr zawngin kan vâk kan vâk thin a ni. Sephûng kua lai tûr kan nih miau avângin hmanruate a lo ngai a, chhûngte hriatlohin kan han la chhuak zal zal thin a. Hnathawh tul zual lai chuan tuthlawh a indaih lo duhin chhûngten min zawn zak zak châng lah a tam thin. Naupang na nâ na chuan kan hmanraw lâk kha a ngaiah dah leh nachâng kan hre lem si lo va, khawnge ? khawnge ? tih leh zawng rawh tih a inrual a. A châng chuan kan sephûng laihna lamah kan ti bo thul. A châng leh a hate kan kar bal a; a ha kan tihchhiat loh leh a fang kan tih tlâknate kan hre lo thul. Chhûngte hauh pawh kan tâwk nasa thin nangiang e. Tuthlawh kan neih a, sephûng dahna tûr bûr kan neih tawh chuan bâwng êk vûm tha tha kan thlang a; êk hlui deuh tawh kan han zawng a, êk thar deuhte chu 'hei chu a la thar em mai, ni zan lama an êk a nih dawn hi, sephûng pawh a la awm hman lo vang' tiin kan hnawl a; êk thing deuh tawh, a vung pawh lo chhuah sarh tawh kan hmuh châng chuan laih inchuhin kan inbawh thlu ram ram thin. A châng chuan inkawm e ti lo chuan kan insual leh rap rap thin. Pakhatin, "Ka hmuh hmasak ber a ni a," a'n ti phan phan a, a dangin "I hmuh hmain ka hmu tawh", tih tanin an tang tlat a, a then lahin, "Ka hual a nih hi!" an lo ti thul. Chutah zet zawng thian inkawm rual pangngai pet pâwt na nâ na zawng han chalrem mai tûr awm ta lo chu : A chak chak, a huai huai chan a ni tawh thin. Civil War tê a thleng a ni ngawt mai
  51. 51. Nun hluiten kir an rel lo 51 thin. Chutah, êk vung chhuah tha ter'h tawr'h kan hmuh chânga kan han lai ve thin tak tak chu, a châng chuan kan rin aia hma hian sephûng a lo awm a; kan chek pêr leh bawi thin. Kan laihna lû lamah tû mah awm kan phal lo va, a chhan chu kan sephûng laih kha meihawlah a chan mai kan hlau thin a ni. A hawl kan hlau thin si a, a lû lama mi an lo awm palh chuan kan kal sawntir vat thin. Ka han ngaihtuah let neuh neuh hian intihpalh hlauh vânga 'Meihawlah a chang duh' ti mai kan lo ni tain ka hria. A châng chuan kan rin aia hlaa a awm chuan, a kua kan han zen leh ngar ngar a, kan han khawih ri rat rat a, zuhrei kua ang maia a kua a bir ngut mai chuan a huai thin tiin laihchhuah ngei kan duh thin si a; mahse kan laichhuak thei mai thin si lo. Ngaihtuahna tharin kan ngaihtuah a, mahni in lamah kan tlan hâwng a, chhûngte tui chawi sa fianthlîrin kan suak a, chhûngten min hmuh leh hmuh loh enin kan hawi kual zak zak a; kan laihna lamah kan tlan leh vang vang a. Sephûng kuaah chuan tui kan han leih lut pawrh mai thin a; tui nen chuan an lo awm rei peih ikhaw lo mai thin reng a. Kan birh chhuak leh nge nge thin a ni. Sephûng chu kan han lai chhuak ve ngei a, an ei tûr khawlkhawm sa êk nên chuan kan tham pawlh nawk nawk a, êk thar lâm, nêm deuh maiin a châng chuan a khuh thin a, tihfai tumin kan zun khum tau tau thin. Chutah a fai ta maw tihah chuan bûr kan neih loh châng chuan kan kekawr ipteah kan thun hmak mai thin a. Kekawr chhan atang chuan taksa an ker ngar ngar mai thin. Ngaih ti tha takin kan ak vang vang mai thin a ni.
  52. 52. 52 Nun hluiten kir an rel lo Bâwng êk ai chuan mihring êk emaw sakawr êk emaw vawk êk emaw a mi chu a huai duh deuh bîk kan ti a,tin, a châl duh deuh bîk tlat hian kan hre bawk a. A pachâl, ki zum tha ver vawr kan laihchhuah châng chuan kan hlim ve thin khawp mai. Kan duhkhawp kan laih hnu chuan, 'Tu ma sephûng huai huai' tiin kan insîktîr ta thin a ni. Lei châr laiah emaw lung noah emaw sephûng leng tâwkin kan kerkua a, chutah chuan bâwng insi angin kan insîktîr thin a ni. Kan sephûng laihchhuah zînga a ki tha deuh a awm chuan kan chhuang ve thin khawp mai. Kan laihchhuah zînga a ki tha ber mai chu thiante sephûng nêna insi tûrin kan han thawhchhuahtîr a, an han insi ve ngar ngar thin a, a kotlâng atangin, "Pate, tang rawh," kan ti a, an mawngte kan lo hiat vel thin; a chak lo zawk chu an thal ve hal hal thin a ni. Kan insîktîr zawh hnu chuan a chak lo leh a dawi(h) deuh chu kan talh loh leh êk-ah kan vawm pil thawih thawih a. A chak leh huai tha deuh chu kan bûrah kan khung tha a. Kan bûrah khan leite kan thun ve a, chutah chuan kan tawmtîr leh thin. Sephûng kan han buaipui tak tak chu taksa bal tûr rêng rêng kan dawn pha lo. A châng chuan kan laih lâite, kan insiktîr lâite hian kan hnap hi khabe thleng dawn dawn hian a uai thla a, kan sût kir leh duak thin a, a châng leh kan bânin kan hru a, kan biang dinglam leh vei lamah kan hrûk chhawk a, kan hawi tle pup mai thin. Kan kawr hma kan kilh ngai mang si lo va, kan dul chu vaivut zînga tal thin na nâ na chu a paw râng ruai mai thin. Inah kan han hawng a, kan ril a tam deuh chuan kut pawh sil mang hlei lo vin chawbel kan zen rawk rawk a, chaw tlang
  53. 53. Nun hluiten kir an rel lo 53 kan lek lawrh lawrh a; a châng leh kan tlânchhuahpui daih mai thin. A ngai ang bawkin sephûng lai tûr bawkin kan tlân leh daih mai thin. Tlaiah kan in lamah kan han hâwng a, chhûngte lo buai ve bawk nên, kan inbualfai ngai lem hlei lo va, zanah taksa rang rei ruai chungin kan mu leh tawl mai thin. Chutiang rêng rêng chuan a hun lai chuan kan tal kual vel mai mai thin a ni. Khâ'ng hun lai khan kan hlim thinin, lungkham dang reng kan nei chuang lo. Silh leh fen nise kan nei tha lem lo nâ a, a hâk ve theih tawn tawn chuan kekawr mawng pawp heu huau, kawr a kilhna tla vek tawh pawh nise kan lung a awi ve hliah hliah tho thin. Inrinni a nih lem loh chuan engtiang pawhin bal paw phet phût mah ila, kan inbual chuang lem lo na a, nâ kan neih vak awm pawh ka hre chuang lem lo. Kan nu leh pa, pi leh pûte ngaih dânah pawh 'Naupang fai ving veng an hrisel ngai lo' tih kha a ni tlat mai lah tak a. a tal bal thei deuh fa an neih chuan an lawm zâwk zaw mah ni tûr a ni. Khatianga chhûngte enzui ngai lem lo va kan han tal khân chhûngten hna tam tak an lo thawh theih phah thung a, an tân chuan a remchâng êm êm a ni. Mahni tâwkin kan tlei êm êm a, chhûngte hnênah thil lei kan ngên chuang lo va, thil lei ngênin kan tap ngai hek lo.Mahni chantâwkah kan lungawi êm êm a,nu leh pate tân a hahdamthlâk bîk êm êm thin a lo ni. Ka han chhuikir neuh neuh châng hian sephûng laia kan tal mai mai hun kha a lo hlimawmin lung a lêng duh hle mai. Nun hluiten KIR AN REL SI LO !!
  54. 54. 54 Nun hluiten kir an rel lo BUNG 4 PERHPÂWNG MAN Perhpâwng hi rannung chi khat, ke paruk nei, thla pahnih nei a ni a. A taksa hi a nêm/dup deuh a, han man/hmeh nat deuh chuan hmeh terh awl tak a ni. Leiah kua an nei a, zânah an kua atangin an rawn chhuak a, an kaw kotlângah an chiri thin a ni. An chiri/lamna chu kutzungpui bawk velin a bel hliau a, chu chu an 'lâmtual' ve a ni a. An han chiri hian an thla vel hi an ti phe char char a, chu chuan an lâmtual ve chu a ti bel hliau thin a ni. A tlângpuiin bar (Sept-Dec) thla chho vel hian an chiri thin. Chumi an chiri lai chuan man tumin zân thla êng no nghulh mai hnuaiah chuan thianzahovin kan vâk dal dal thin a ni. Chhûn lamah kan vihkhalhna tûr hmanrua kan siam a, Perhpâwng kua zawng rêng rêngin kan hmanhlel a, a kua kan hmuh chuan a kaw sîrah hmawlhtê emaw thing bung emaw chhinchhiah nân kan vitphun var'h thin. A nih loh pawhin, zana an chiri ve leha kan vihkhalh vat theih nân hmawlhte tawng chen vel kan zum a, a kaw kotlâng sêtah a kua hnawh si lo vin kan vit bur lâwk bawk thin. Zân a lo thleng a, thianzaho kan insâwmkhawm a, kan beng kan chhi kar a, Perhpâwng a han chiri char char a, "Chu le, khawi lai nge ?" tiin kan beng kan chhi ngun lehzual a. An chiri-na lam nia kan hriat thawm dim takin kan han pan tham tham a. A thente chu chhûn lama kan lo chhinchhiahnate vawk leh
  55. 55. Nun hluiten kir an rel lo 55 bâwng ten an lo pal tlu a; a thente chu kan chhinchhiahnaa mi ni lote a lo ni a; buaithlâk ve thin khawp mai. A chiri tawp hma ngeia a kaw vihkhalh kan tum a; a châng chuan kan vihkhalh ve mai a, kan vihkhalh hman lo erawh a tam zâwk thin. A châng chuan vihkhalh rem lo deuhte chu a awmna nia kan rin chu kan hup chawt bawk a. Kan hup thelh lah a tam thin. Kan man tumna lamah hlîngte kan hup fuh châng a awm thul. Kut a hlîng lut kan khei leh lailâwk châng pawh a awm bawk a. A châng chuan kan han hup khan kan lo hup nâ leh lutuk a, kan hmeh terh vek châng lah a tam thin. A kaw awmna leh a chiri-na lam zawng rêng rêngin kan vâk kual a. A chiri an hân deuh ta maw tihah kan man sa kan han dahkhawm a. Mei kan han chhem ngei mai thin a. Mei han chhem chuan tuah tûr thingnawi ilo a lo ngai si a; kan han zawng khawm leh rih a. Thing leh raw bung ilo kan hmuh mai loh chuan mi huan palte kan han ru leh rih thin a. Huan neituten pal kan la thawm an hriat chuan min rawn hau va, min man hman ang tih hlau êm êmin baklêngin kan tlanchhia a, kan hlauh luatah kal kâwngte kan en tha hman tawh mang si lo va, khûp pilh pheng phûngin thingbulte kan khûpin kan tauh a, kan tlu vel thin bawk nen. Sil them thumin kan hâwng a, chhûngten an hria ang tih hlauvin kan nâ lo awm ve hmiah hmiah a. Kan chhûngten lo hre palh ta se, mi huan pal ru kha chu min hau nekin, kut pawh min thlâk duh hial mai thei a. Chutia mei kan chhem chuan pa fimkhur deuhte lah hian min lo hau hman ziah lehnghal ! "In in ti kang ang, in meichhem vawhlum nghal vat rawh u," lo ti tâwk lah an bo lo. Kan chhem apiang deuhthawin min hau va; mahse naupang tual-mei
  56. 56. 56 Nun hluiten kir an rel lo chhem vâng mai maia in kang a awm lah kan hre chuang si lo. Chutia mei kan chhem hnu chuan kan Perhpâwng man sa kha kan han rawh a. Phelsêp hmâwr kan phel a, chem pawh ni lem lovin kan hâ-in kan seh phel a, 'tahchuan perhpawng kha kan zep a, meialhah kan rawh ta thin a ni. Kan phelsêp (chaicheh atâna kan hman) kha a sei a nih chuan kan chep nghet tha thei lo va, a tawi lam deuh hlekin kan siam thin a ni. Kan han rawh tak tak a, kan chaicheh hman a tawi thin si, kan mei chhem a lum thin si a, kan biangte hi a tai têk tûk mai thin a ni. Thlî a lo thawt thut a, kan lam hawi zâwnga mei a rawn kal chuan samte hi kan ti kang hmûi rum rum mai thin. Kan chalsamte hi a lo kang kirin, kan perhpawng rawh hmui bawk, kan sam kang hmui bawk, kan hmui rum rum mai a ni. A châng chuan phelsêp chaicheh kha meiin a lo kang bung a, mei chhûngah Perhpâwng kha a tla daih mai thin a, a buaithlâk thin khawp mai. Mei chhem chhûnga a tlâk luh tawh chuan mei tuah that lai kha hawlh darhte a ngai thin a, kan thelh mit leh duak thin. Kan Perhpâwng thlauh kha kan lâkchhuah leh meuh chuan a lo kang ut thûal mai thin si. Kan rawh zawh tawh hnu chuan kan han ei-ho dar dar a; a nuam kan ti thin khawp mai. A châng chuan kan rawh hmin tha hman lo va, kan rawh ût thual a, kan hmawm ve hmiah zêl thin. A hmin lo zual deuhte chu a nâl ang zûlh lehnghal a. A pum puma kan insem lohva, kan theh darh ve chuan a zâng-ti, sak ve deuh awm thin hi kan inchuh ve lat lat thin. Zan thenkhatah chuan mahni man man kan ei a, a man thei lo deuhte chu an kâwt ngawt mai thin.
  57. 57. Nun hluiten kir an rel lo 57 Amaherawhchu,' mahni man man ei' tih chu tih ngai loh tluk a ni. Kan mizo zemawi : 'Sem sem dam dam,ei bil thi thi 'tiin kan insem thliai thliai thin. Zan thenkhatah chuan thla a lo tla hma deuh a, thla hian min tlâk hnan/thim hnan fo thin. Mahni in lam panin thla tlâk hnuahte meichher kan chhî êng hluah hluah zêl mai thin. Perhpâwng chiri hun lai hi chuan zan lam pangah chuan Perhpâwng ringawt mai hi kan ngaihtuah a; kan hlimna pawh a kim viau thin lah tak a. Thilsual tih tumna rilru kan pu lo chauh ni lovin kan pu hman lo a ni ber mai. Perhpâwng chiri a han ri char char mai thawm han hriat chuan lung a ti lêng êm êm mai a. Tun laiah chuan a thawm pawh hriat tûr a awm ngai mang ta lo. Rannung mi tihlim thin tak mai a thawm hriat tûr a vâng ta hi kan zia kan thlâk ta lû deuh nge ni ? Rannungte pawh hian kan ram leilungah ngampa taka tual chai an ngam ta lo nge ni ? Mi an tihlim theih thin tehrêng nên. Perhpâwng chiri lai man kan tuma kan han veh kual vel thin leh hlim taka thianzahova kan ei tlâng thin kha a nawm teh rêng nên, mahse Nun hluiten KIR AN REL SI LO !!
  58. 58. 58 Nun hluiten kir an rel lo BUNG 5 TAWLAILIR SIAM Naupang kan nih lâi huna ngaihawm deuh mai chu tawlailîr siam a, han chuan vel kha a ni thin. Tawlailîr kan siam thin lâi chuan chhûngte hauh pawh kan tâwk nasa thin nangiang mai. Kan naupan zual lâi deuh chuan chhûngte pawh kan tibuai thin nak nak khawp mai. Mi tawlailîr siam sate kan han ngên ve ngawt mai thin a; chhûngte lû zawng kan ti hai map map thin teh e. Chhûngte lo lamah an feh duh thin si a, min siamsak hman mai bîk thin si lo va, kan ngên hi kan han tap thlazen lehnghal a. Zan lamahte kan han ngên a, kan pate kap kârah kan ngik faih faih a; zan lamah zawng êng a tha si lo va, (electric) êng awm hek lo, khawmvar chimnee ung khek khuk, a sir keh tawh, silfai ngam tawh si loh kâra tawlailîr siam han ngen ngawt mai chu pate tân chuan a buaithlâk thin ngawt ang chu. Kan han ngên zing deuh na nâ na chuan kan chuanna awm tak têin, te tak têin min han siamsak a, kan lawm ve êm êm thin. Aia upate tawlailir siamnaahte hian paw deuh hreh hruah hian kan thu ve peih reng thin. An perek hman ban te, a ke chuang te kan dîl hauh hauh thin. A thlâwnin a tam zâwk chuan min pe phal mai thin bîk si lo va, an tirhkah(kid) ah min hmang a, an duh duhah min tîrkat a, a sual thiam deuhte phei chuan an zunte min liahtîr a, an êkte min paihtîr a, an tawlailîrte kan putsak a, anmahni tawlailîr chungah an chuang a, kan nawr kal bawk a, a ke pakhat hlawh tûr ringawt
  59. 59. Nun hluiten kir an rel lo 59 pawhin hrehawm tuar tam a ngai thin khawp mai !! Tawlailîr siamna daih tûr hmanrua ilo kan khawlkhawm ve tawh chuan, kan theih ang tâwk tâwkin kan han siam ve nâwl'h nâwl'h a, kan siam tantirh chuan kan kilh sawi a, a zapui leh a zâ kan kilhna kan lo vuah sawih deuh chuan kan han chuang hi kan tawlailîr a pai tlat mai a, kan tlan her tlân tlân mai thin. Tawlailîr siam pai palh chuan a chak pawh a chak lo thin khawp mai. Tlêmin kan han leikâng chho ve deuh deuh a, mahnia a châk tûr kan fawmkhawm ve theih hnu chuan theih ang tâwk tâwkin kan han siam ve thin a. A châk lâk vel pawh rin aiin a buaithlâk thin khawp mai. Mahni puala hmanrua la neih ve loh lai a ni thin si a; chhûngte hmanraw hman loh lai kan chang a, chhûngte lahin hmanrua kan tichhia ang tih hlauvin an lo thukru bawk si a, kan zawng lauh lauh mai thin. Mit nêna thuhrûk ang maiin kan han zawn kan han zawn na nâ nâ chuan kan zawng hmu ve leh tho thin a. A ke tûr kan han la a. A ke tûr hian vang thing emaw faruah thing emaw kan la ber thin a, vang thing hi a chang deuh a, a tuk a har deuh a, fartuah erawh hi chu a tuk leh han kih vel pawh a awl deuh a, a hnip zâwk avâng hian faruah hi lâk a awlsamin, kan hmang tam zâwk mah mah thin. A ke lian kan duh chuan a thing kha kan la lian ve mai a; a tê deuh kan duhin a thing kha kan la tê deuh mai thin. A ke tûr kan han la zet hi zawng kan sual nasa thin rap rap khawp mai. Chhûngte hriat loh hlanin hmanrua; hreipui te, chempui te kan han la ru zãl zãl a, chhûngte hnathawk tûra an kal hmain kan chhuak daih thin si a, hnathawh an duh ve si chuan min zawng zak zak mai thin.
  60. 60. 60 Nun hluiten kir an rel lo Thing kan han kit tûr chu hreipui kan ken chuan kan han in cheh chhâwk zak zak a; a chêk zei lo deuhte chuan hreipui fang kan han chêk thlâwk daih mai thin a, kan zawng leh lauh lauh mai thin a ni. Hrei fang kan cheh thlawh tum chuan thiante kan hliam palh hlauh mai ang tih a hlauhawm thin khawp mai. Hreipui kan ken loh châng chuan chempuiin kan han sât lauh lauh a, sah chhûng a rei duh lauh lauhin, kan kit thlu har thin nak nak khawp mai. Vang thing emaw fartuah thing emaw pawh nise, a kung a that deuh a ngai a, a mum that loh chuan kan la duh chuang lo. Kan han kit a, a tlûk irh palh hlauh chuan kan chân deuh vekin kan hah thlawn ringawt mai thin a, a thinrim thlâk duh thin khawp mai. Kan kihthlûk hnuah kan tih irh chhiat vek loh chuan kan duh lai tak, a tha lai tak kan thlang a: kan tan a, kan zâwn haw thin. Kan zâwn haw peih loh châng chuan a hmunah kan tuk nghal thin bawk. Kan hun neih dânin azir loha, kan ngam loh deuhte, mi sual fal deuhten an lo hmuh chuan tuk tlâk lohin an lo sât chhe vek thin. Tawlailîr ke tuk hi thiam leh zêi deuh hi a ngai ve khawp mai a, tuk thiam deuhten an tuk phek zaih theih laiin a thente erawh chuan an tuk pum uang thin a ni. A ke tûr kan han tuk zo va, a lâi takah kan ker kua a, 'tah chuan a chhûngphûm kan phûm thin. A chhûngphûm hi a sir tawn tawna dâwk lo tûrin rual takin kan tan a, nghet takin kan kam thin. A chhûngphûm atân chuan mau châng, chhah tha deuh hlek, keh mai mai lo tûr kan hmang thin. A thente chuan thelret tuidâwt te an hmang bawk thin. A kaw tê lutuk chu a tha lo va, a tlângpuiin a kaw len zawng chu millimetre sawm atanga millimetre sawm
  61. 61. Nun hluiten kir an rel lo 61 leh panga a ni thin. A chhûngphûm kan vuah fel hnu chuan a zapui kan tuk leh thin a. A sîr tawn tawnah kan rek a, a chhûngphûm chhûnga rawlh len tâwk chiah, thâwl lutuk lo, tâwt lutuk si lo, vir thei tâwkin kan suih thin. A zapui hi kan duh tiat tiat kan la mai a, a tlângpui erawh chuan a ke hma lama mi tûr a tê deuh a, a ke hnung lama mi tûr a lian deuh a, a tlângpuiin a hnung lamah kan banpuam tiat a nih chuan a hma lama mi chu kan banrêk tiat kan hmang thin. A ke hnung lama mi a sei deuh a, a hma lama mi a tawi deuh thung. Theivawkmit te, Thingpawnchhia te, Thingsia te hi a zapui atân chuan kan hmang thin tlângpui. A zapui kan suih zawh tawh chuan a ke kan vuah a, a ke a chhuah mai loh nân a ke kamna kan siam a; a ke kan vuah hnuah a zapui kan suih têt hmawrah a ke kamna kan kilh bet a, chu chuan awlsam taka a ke chhuak mai tûr a vêng ve a ni. A ke kam nân hian thing suihphêk te, rangva te, thelret tuidâwt te kan hmang ber thin. A zapuia a ke hnung lam leh hma lam tûr kan kilh beh fel hnu chuan ngil et awtin kan dah a, a za kan kilh khâwm tawh mai thin. A za atân hian saper thing kan hmang deuh ber thin a, a thente chuan sihneh thingte an hmang bawk thin. Thingse thing tuai pawh hmang an awm ve thin tho va; amah- erawhchu, thing tuai tha per pur si hi a kilhnaah kilh keh a awl deuh avângte pawh a ni ang, hman tam a ni ngai lem lo. Ramhnuaiah a za tûr kan han zawng a, a thente chu hung khatah tha deuh deuhte a lo ding thulh thin a; chutiang kan hmuh fuh châng chuan kan lawm thin khawp mai. A châng chuan kan duh anga ngîl tha, chang tha bawk si kan hmu mai
  62. 62. 62 Nun hluiten kir an rel lo thin lo va, kan zawng kual vak thin. A za len zâwng hi duh dân a inang vek lo va, a thenin tlêma lian deuh, khauh tha deuh tûr an duh a, a thenin tlêma tê deuh, nêm deuh hlek an duh bawk a, a tlângpuiin kezungpui tiat vel kan hmang ber thin. Kan han kilh pum dawn a, a thenin tê fel deuhin an siam a, a thenin sei deuh reng ruangin an siam a; a zaah a tlângpuiin pali kan hmang thin a,thenkhatte chuan a zaah hian thingtuai pathum chauh pawh hmang an awm thin tho mai bawk a. A hnung lama a zapui tlêma a hma lam aia a sei deuh avângin a arh deuh a, a za hnunglam chu a zapuiah kan kilhbet vek a; a hmalam erawh chu a sîr tawn ve ve chiah kan kilh a, a lâia a za pahnih chu kan kilh ngai lo. A laia a za kan kilh loh chhan chu tlawh kawi theih kan duh vâng a ni. A hma lam zapui atanga tehin feet khat bawr velah a tlawh kawina kan kilh a, hei hi a hma lam za kan kilh ang bawkin a za sîr tawn ve ve- ah kan kilh a, a hmâwr lehlam lehlam feet chanve bâwr vel bawk kan ti lawr a, chu chu ke dahna leh a tlawhkawina ber a ni. Vei lama kan kual duh chuan dinglam kan tlawh nâ a, ding lama kan kual duh chuan vei lam kan tlawh nâ mai thin. A hnung lamah vawnchhan tûrin a tlawhkawina ang bawkin kan siam leh bawk thin. A zualpui kan han siam zo va, a uluk deuhte chuan a ke tlâng zai zaiah thelret (A bîkin motor ke chhia) an kilh bet leh a. Hetia an kilhbeh chhan hi a ke a phel mai loh nân a ni. Tawlailîr ke hi a khi ve duh hle a, chu mi chu a keh tlang a, a phel mai loh nân thelret bel leh pawh hi a tha khawp mai. Thelret chhah kan bel loh chuan kan tlân vang vang laite hian a ke a phel leh phawk thin. A thente chuan a ke a khîk hlauvin, lei an sawh ban a, an tât kai luai bawk thin.
  63. 63. Nun hluiten kir an rel lo 63 Kan siam zawh tawh hnu chuan kawng chhukah kan han chuang a, a nuam kan ti thin khawp mai. Kan tawlailîr a chak loh deuh chuan, a zapui kan reh, a chhûngphûm chhûngah têl kan han hnawih nâl sauh sauh a, a lo nâl tâk hnu chuan a hma ai chuan a lo tlân chak deuh nge nge a, thiante nên a tû zawk nge tlân thui thei zâwk zâwk tiin kan inêl bawk thin. Thian-zahova tawlailîr kan han chuang tak tak chu, kan tlân khu rum rum a, a khûk zual châng phei chuan pawn lam atangin min lo hmu thei lo fo mai. Kan taksa chang a bal lo va, kan thuamhnaw hâk zawng zawng a ngap vek a, kan lû lam pawh vut khuin a bawh nasa thin khawp a, kan sam zawng zawng hi a paw theng thûng mai thin. Tawlailîr kan han inzui tak tak thin chu kawng a khûk viau chuan inhmuh hleih theih hek lo le, kan hma a tlânte tawlailîr a chhiat palh a, an lo din chuan kan tiding hman tawh thin si lo nên, kan hmu thei bawk lo nên, kan su her bawih bawih mai thin. A thenin mahni aia naupang zâwkte an phur a, naupang dawih deuhte phei chu tawlailîr tlân chak tak taka an han chuan chuan a men pawh an meng ngam thin mang lo. Men ngam chu sawi loh a thâwk pawh an thaw tha ngam lo va, an sen tâwn tâwn mai thin. A thente chu kan hmaah kan dah a, a thente chu kan hnung lamah an chuangin hnung lam an hawi bawk a. Tawlailîr kan siam vanglâi tak tak chuan naupang zawng zawng tih mai tûr hian kan nei fer fur a, kan chuan thinna lam panin kan pu chhuak fer fur thin. Chuang ngun thin ta na nâ nâ chu kan chuanna kawng hi chu a bel hlurh mai thin. Vaivut tamna lâi deuh a nih chuan a fai hlurh thung a. Kan kalna apianga ken zêl mai hi kan tum thin si a,
  64. 64. 64 Nun hluiten kir an rel lo tirhkah (kid) kan nei thleh thluah a, chûngte chu kan puttîr a, pheiah erawh kan innawrtîr thin. Aia tê zâwk ten min han nawr thin chu a hah pawh an hah thinin an khawngaihthlâk thin khawp mai. Min nawr man leh an put hah manah kan han chuantîr ve zauh zauh a, an lawm ve thin khawpin ka hria. Kan duh tâwka thui kan chuang sauh sauh a, kan tirhkahte kan put lettîr a, a bul atang bawkin kan chuang leh thin. Kan han chuang vang vang a, a ke chhûng- phûm te kan chuan mêk laiin a lo keh thul. A nih loh leh kan chuan mek laiin a zapuite a lo tlîak a; a nih loh vêk leh a ke kamnate a lo thlawn a, a ke a thlawn a hmun dangah a lum sawn daih mai thin a, a zapuiin lei a hrût thla khu rum rum mai thin. A ke pakhat a thlawn tawh chuan tlân thui a har duh thin khawp mai ! A châng chuan a zain a tuar lo va, a châng leh a tlawhkawina a thlawn a, kan zangthal leh tawp mai thin. Kan chuang a, kan tlan par par a, a za a nem deuh chuan kan thut kûl a, lei rualrem lo lai deuh a lo awm châng chuan kan kutin a hrût thin a: kut pilh phungin kan awm leh mai thin. A châng chuan kut a chilh duk tlek tluk a, kut tin a thlawn leh hlawk mai thin. Tum khat pawh tawlailîr kan chuang hi lei rualrem lo a lo awm a, chu chuan ka kut hi a hrut palh a, kut tin a duk tluk mai a, a hnuah a thlawn leh hlawk mai a ni. Kut tin a duk chûr mai chuan eng teh vak han tihpui hleihtheih loh a ni si a, tihpalh lah hi a awl hrep mai si a, rizai kâwrin a hrut hlek pawh hian a nâ ka ti thin khawp mai. Kan tawlailîr chuang châk hian chhûngte hnênah," Vawiin chu tawlailîrin thing kan phur dawn," kan ti a, kan tirhkahte kan hruai a, kawng chhoah kan nawrtîr thin. A hmingin thing tuah tûr chu kan han fawm ve ngei a, a châng chuan thingtum
  65. 65. Nun hluiten kir an rel lo 65 pawh kan phur ve thin. Thingtum kan phurh duh châng chuan a buaithlâk ve thin khawp a, ramhnuaiah kawng a tha ngai mang si lo va, tirhkahte hi an rim thin nak nak khawp mai. Kawngchhoah kan puttîr taih taih a, thing rit deuh chi a nih phei chuan hah pawh an hah thin khawp mai. Khaw himna rizap chin lah rin aiin a hla duh nek mai si a, rin aia hlaah kan kal leh fo thin. Mi thenkhatte chuan rizap (Safety Reserve) thingte an lo ru a, mi thenkhatin khawtlâng hruaitute hnênah an lo hêk thul. Insawifiah leh chawitîr châng pawh a awm thin a ni. Thiante nêna a huhova kal tlâng thin kan ni bawk a, thing kan lâk pah hian ramhnuaiah tawlailîr tlânna tûr kawng kan lai pah bawk thin a, kan laih zawh tawh chuan nilêng zakin kan chuang mai thin a ni. Tlai tawh takah kan han hâwng a, chhûngte hauh dal tâwk tingin thing kan han phur hâwng ve bawk a, engtham phei zawng kan hawn lo nâ a, chhûngte hauh zawng kan pumpelh ve mai bawk thin. Mipa naupang zawng zawng deuhthawin tawlailîr hi kan siam a, zan thla êngah leh zêl pawh kan chuang ri sup sup a, khawlai kan ti khuin hritlâng lah an lo awm/tam phah ve thin nge ni ? Kan tawlailîr chuan khûkin khawlai a tihkhûk avânga hritlâng lo zual ta nge ? Thlasik khawvâwtin min han hmet a, chu chu kan tuar lo tlâng nge ni ? Hritlâng lah hi a lo tam phah ve êm êm chuan a hriat theih bawk a. Tawlailir kan han chuang chu a nuam kan ti thin si a, a thente chuan an tlan chak vanglâiin naupang chumchiap zâwk, rang taka la inthiarfihlim ve hman lote an lo chîlin, an lo su nâ fo bawk nen. Sikul lama zirtirtute lahin, "Lehkha an zir that theih loh phah," an lo ti vei thul. Village Council lama hruaitute lam
  66. 66. 66 Nun hluiten kir an rel lo lahin, "Rizap thing an ru thin, an kit thin," min lo ti ve râwl nên. Nu leh pa tam tak lahin, "Naupang an tirh theih loh, an luhlul phah," an lo ti ve bawk a. Pitar putar lam lahin a thawm riva an lo kham ve tawh a ni ang; an lo chiar ve chhen bawk a. Nu leh pa harsa ve deuhte lahin, "Tawlailîr siam nân kan faten perek an ngên a, a hnawih nalna tûr têl an ngên a, min tibuai," lo ti tâwk lah an bo lo. Pa intivengva deuhte awmkhâwm lah chuan, "Naupang tawlailîr siam leh chuang vel hi ka kham tawh a ni, khap thuai thuai se la, a tha ang," an ti ve bawk a. Pa phunchiar deuhte phei chuan khawtlâng hruaitute deusawh nân an lo hmang ve a, " V.C.-ho lah hi naupang tawlailîr siam pawh khap zo hlei lo khap/nachâng pawh hre hlei lo," tiin an lo ang chiam chiam mai bawk a. A tâwp a tâwpah zawng Khawtlâng Hruaitute (Vil- lage Council/Court) lamin tlangau tîrin tawlailîr siam leh khawlaia chuan khap a nih thu an han autîr a; mahni in chhûng lum atangin tawlailîr siam leh chuan khapna thu tlangau au ri pawh chu kan lo tawng tâwk êm êm a, thupetu lampang ngaihtuah lêk lovin tlangau pa ngawt chu kan ngei rawn huai huai a. Chutia khawtlâng hruaituten an han khap tâk hnuah chuan kan tawlailîr siamte chu kan han thiat a, nakina siam leh nân tiin a ke te, perek te, a ke kamnate kan dah tha ran thin. Thenkhatte chuan tihchhiat/thiah miah lovin an dah tha bawk a, nu leh pa thenkhatte chuan an fate tawlailîr chu khap hnuah an chuang leh mai ang tih hlauvin an sah thiahsak vek bawk a. A huaisen fâl deuhte chu khap a nih hnu pawhin ramhnuai kawng siamchawpah an la chuang ru hram hram bawk a. Hun a inchiah rei leh deuh a, a ngai tê bawkin kan siam leh mai thin.

×