Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Wartość

32,889 views

Published on

Published in: Education
  • Login to see the comments

Wartość

  1. 1. Wartości i ich klasyfikacje Każdy człowiek wie czym są wartości, potrafi je wymienić wskazując te, które wyznaje, jednak próba zdefiniowania tego pojęcia często stwarza trudność. W swojej idei „myślenia według wartości” J. Tischner podkreśla, iż wartości to podstawowy element do tworzenia prawdy o sobie. Odwołując się do Heideggera wskazuje, że w dążeniu do bycia sobą nie będzie pomocne myślenie według wartości, gdyż dla człowieka, który tworzy swoją egzystencję głównym kryterium jest prawda bycia. 1 Odnosząc się do literatury przedmiotu czytamy, że wartość może występować w ujęciu jednostkowym, jako: tożsamość człowieka, wolność, dążenie do prawdy, edukacja, zdrowie lub praca. Te wartości definiuje się jako wartości uniwersalne - powszechne i trwałe, których podstawę stanowi dobro. 2 W ujęciu filozoficznym wartością może być sam przedmiot lub jakiś stan rzeczy, z którym wiążą się pozytywne emocje i ku którym człowiek dąży. 3 Natomiast w ujęciu psychologicznym poprzez wartość należy rozumieć zjawisko psychiczne mające charakter poznawczy. Wartości są wskaźnikiem motywującym do zaspokajania potrzeb, a także wyznacznikiem norm zachowania. Wyznawane przez jednostkę wartości wpływają na rozwój aktywności. 4 Z kolei G. Kloska, jeden z autorów definicji socjologicznych podkreśla charakter przedmiotowy wartości, do których ludzie wyrażają pewien stosunek, a które oddziaływają na jednostkę, w tym na jej zachowanie. Stanowią one przedmiot dążeń człowieka. 5 Wartości mają charakter kulturowy, bowiem można się ich doszukiwać zarówno w człowieku, jak i w społeczeństwie. Wartość kulturowa ma wpływ na dokonywane wybory, jest wyznacznikiem celów oraz środków dla ich realizacji, stanowi bodziec i motywator do działania. 6 Dlatego też wartościami są nie tylko przedmioty wraz z ich cechami, ale także same cechy. Wartości mają charakter trwały i przekazywane 1 A. Bobko, Poszukiwanie prawdy o człowieku, [w:] ZNAK, marzec nr 3, Krakrów 2001, s.61. 2 K. Denek, Aksjologiczne aspekty edukacji szkolnej, Toruń 1999, s.39. 3 R. Ingarden, Przeżycie, dzieło, wartość, [w:] Kultura w systemie wychowawczym OHP pod red. Z. Jasińskiego, E.Nycza, Opole 2004, s. 63. 4 J. E. Karney, Człowiek i praca. Wybrane zagadnienia z psychologii i pedagogiki pracy, Warszawa 1998, s.24. 5 G. Kloska, Pojęcia, teorie i badania wartości w naukach społecznych, [w:] Wychowanie ku wartościom. Elementy teorii i praktyki, tom I (red.) K. Chałas, Lublin – Kielce 2003, s.21. 6 L. Dyczewski, Kultura polska w procesie przemian, [w:] Wychowanie ku wartościom…, op. cit. s.22.
  2. 2. z pokolenia na pokolenie są zarówno pielęgnowane, jak i krytykowane. Mogą występować jako ekonomiczne, pedagogiczne, konsumpcyjne i religijne. 7 M. J. Szymański opierając się na książce G. Kloski Pojęcia, Teorie i badania wartości w naukach społecznych przytacza pięć typów definicji wartości, sklasyfikowanych w odniesieniu do usytuowania wartości zarówno względem człowieka, jak i jego cech: 1. „Definicje relatywistyczne – bycie wartością stanowi cechę relatywną, która zależy od cech przedmiotu. 2. Definicje subiektywistyczne – wartości identyfikuje się z cechami przedmiotu mającymi charakter subiektywistyczny. 3. Definicje relacjonistyczne – wartości utożsamia się ze związkami lub też stosunkami, które zachodzą między przedmiotami, a jednostką lub grupą. 4. Definicje instrumentalne – w tym ujęciu istotnym jest przede wszystkim to, czemu wartości służą. 5. Definicje kulturowe – umiejscawiają wartości w rzeczywistości kulturowej, niemniej nie odnoszą się do jednostek lub grup, choć są oni nosicielami i przedstawicielami kultury.” 8 Można zatem wskazać, iż wartości są wyznacznikiem i zarazem kierunkowskazem dla naszych działań. Na to, jak je postrzegamy ma wpływ wiele czynników, ale źródeł pierwszych wyborów wartości należy doszukiwać się we wczesnym dzieciństwie, bowiem to rodzice i rodzina, jako najbliższe, naturalne środowisko dziecka, kształtuje jego świadomość i dokonuje przekazu wartości. Świadomie posługuję się słowem „wybory”, bowiem spośród przyjętych, często modnych wartości, człowiek winien świadomie i samodzielnie wybrać te, które będą miały wpływ na jego życie, postępowanie i podejmowane decyzje. W mojej pracy będę się kierowała socjologiczną definicją wartości G. Kloski, przyjmując, iż wartości oddziaływają na jednostkę, na jej zachowanie, a ludzie wyrażają względem nich pewien stosunek. Zdaniem autora wartości stanowią przedmiot dążeń człowieka. 9 7 G. Kloska, Pojęcia, teorie i badania wartości w naukach społecznych, Warszawa 1992, s.24. 8 M. J. Szymański, Młodzież wobec wartości. Próba diagnozy, Warszawa, 1998, s.15. 9 G. Kloska, Pojęcia, teorie i badania wartości w naukach społecznych, [w:] Wychowanie ku wartościom. Elementy teorii i praktyki, tom I (red.) K. Chałas, Lublin – Kielce 2003, s.21.
  3. 3. Nawiązując do tematu niniejszej pracy koniecznym jest przedstawienie niektórych, wybranych klasyfikacji wartości dokonanych w zależności od przyjętego kryterium wartościowania. Zdaniem K. Denka, podstawę klasyfikacji wartości stanowi założenie, iż „źródłem optymalnej aktywności człowieka jest wolne, odpowiedzialne, mądre i samodzielne, własne postępowanie zorientowane na świadomie wybrane, zaakceptowane i realizowane wartości.” 10 Wartości stanowią składnik każdej z dziedzin wiedzy. Niemniej kryteria wartościowania mogą być różne, bowiem na przykład za kryterium wiedzy naukowej uznaje się prawdę, wiedzy utylitarnej - użyteczność, natomiast wiedzy moralnej – dobro. Zatem, podziału wartości można dokonać w zależności od przyjętego kryterium. „J. Gajda przytacza podział dychotomiczny, dzieląc wartości ze względu na: a) materię – czyli wartości materialne i duchowe (rzeczy i idee); b) zasięg (powszechność odczuwania) – uniwersalne i jednorodne, czyli o zasięgu ogólnoludzkim, odnoszących się do danej społeczności, kultury, grupy, czy samej jednostki; c) czas – wartości aktualne i historyczne; d) trwałość – chwilowe, trwałe; e) sferę zaangażowania – intelektualne, uczuciowe; f) ogólną ocenę – pozytywne lub negatywne.” 11 Należy jednak pamiętać, że hierarchiczność wartości stanowi ich cechę konstytutywną, a dla ich porządku służą wysokość i moc. Pozytywna reakcja emocjonalna na urzeczywistnienie wartości, czyli uznanie, aprobata, szacunek, wyraża wysokość wartości, a zatem wartości wysokie to wszelkie cnoty człowieka. Z kolei mocnymi są wartości mające podstawowe znaczenie dla bezpieczeństwa, zdrowia i życia człowieka, a ich moc ujawnia reakcję człowieka na wykroczenie przeciw wartościom. Zatem wertykalny system wartości tworzą wartości hedonistyczne, użytkowe, witalne, duchowe i religijne, natomiast pomylenie lub też świadoma zmiana ich hierarchicznego porządku, czyli umieszczenie którejś z w/wym. wartości zbyt wysoko lub też za nisko wśród innych wartości, wprowadzi aberrację w systemie. 12 10 K. Denek, O nowy kształt edukacji, Toruń 1998, s.35. 11 Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, tom VII, Wydawnictwo Akademickie ŻAK 2008, s.38 - 39. 12 K. Denek, O nowy…, op. cit., s.40.
  4. 4. Koncepcja M. Rokeacha, twórcy jednej z bardziej znanych w literaturze psychologicznej teorii wartości stanowiącej część ogólniejszej teorii osobowości, do której odwołuje się J. E. Karney, wskazuje, że świat wartości choć jest dostępny dla każdego człowieka, to jednak dana wartość może być ceniona przez każdą jednostkę w innym stopniu, bowiem źródeł wartości należy poszukiwać w człowieku, jego osobowości, ale także wpływie społeczeństwa na jednostkę poprzez wymiar kulturowy. 13 W nawiązaniu do koncepcji M. Rokeacha, J. E. Karney wskazuje, iż wyróżnił on dwie grupy wartości: 1) „wartości ostateczne (autoteliczne) – ku którym człowiek dąży, ale prawdopodobieństwo w pełni ich osiągnięcia jest niewielkie. W grupie tej wyróżnia m.in. dostatnie życie, szczęście, zbawienie, dokonując jednocześnie dodatkowego podziału na dwie podgrupy: jedną dot. wartości osobowych i drugą związaną z wartościami społecznymi; 2) wartości instrumentalne – ich posiadanie zbliża człowieka do wartości ostatecznych. W tej grupie również dokonano podziału na wartości moralne i sprawnościowe.” 14 W literaturze przedmiotu znajdujemy wiele różnych klasyfikacji wartości dokonanych w oparciu o różne kryteria. „D. Dobrowolska sklasyfikowała wartości w zależności od stopnia ich ogólności wyróżniając: a) wartości konkretne, do których zaliczyła m.in. pracę zawodową, wykształcenie, życie rodzinne oraz stan posiadania - określając je wartościami życia codziennego. Ponadto w grupie wartości konkretnych podkreśliła ważność szczegółowych elementów wymienionych dziedzin życia, np. rodzaj czynności wykonywanych w ramach obowiązków zawodowych; b) wartości abstrakcyjne - w tej grupie zostały sklasyfikowane: moralność, sława, postęp, dobrobyt; c) wartości zinternalizowane – które zdefiniowała jako realne, godne pożądania i słuszne. Wyznaczają normy zachowania, kierunki działania, a zatem mają wpływ na postępowanie człowieka. Jednak jak podaje autorka, o wartościach 13 J. E. Karney, Człowiek i praca. Wybrane zagadnienia z psychologii i pedagogiki pracy, Warszawa 1998, s.23. 14 Ibidem, s.23 – 25.
  5. 5. zinternalizowanych można mówić tylko wówczas, gdy człowiek je aprobuje, uznaje za swoje, ale przede wszystkim realizuje w działaniu.” 15 Z kolei W. Pasternak odnosząc się do istnienia uniwersalistycznej rzeczywistości (materialnej, przemijającej, przygodnej) i transcedentalnej (wiecznej, duchowej, niezamierzonej) wskazał odpowiadające im wartości niesamoistne i samoistne - wartości ponadczasowe i ponadkulturowe, będące przejawami tego, co wieczne i niezmienne, których człowiek nie tworzy lecz je odkrywa. 16 Natomiast S. Ossowski podkreślił, iż „wartości mogą być : a) uznawane, będące własnością oraz elementem norm postępowania środowiska społecznego; b) odczuwane, należące do jednostek tworzących społeczeństwo, które są częścią immanentną ich osobowości, ukształtowanej w procesie internalizacji.” 17 Taki podział przyjęła również A. Kłosowska, jednak oprócz wartości uznawanych i odczuwanych wskazała jeszcze na istnienie wartości realizowanych. 18 J. Sztumski natomiast dokonał podziału wartości na: a) „podstawowe - odnoszące się do systemu społecznego; b) wtórne - stanowiące konkretyzację lub rozwinięcie wartości podstawowych; c) indywidualne (prywatne) – będące wytworem każdej jednostki.” 19 Z kolei K. Ostrowska wymienia: a) „wartości sensotwórcze, zaliczając do nich wartości uniwersalne i duchowe; b) wartości instrumentalne, które podobnie jak w klasyfikacji M. Rokeacha służą realizacji wartości uniwersalnych (sensotwórczych).” 20 Istotnym jest, że w wymienionych wcześniej klasyfikacjach tylko K. Ostrowska odniosła się do istnienia wartości uniwersalnych, które R. Jedliński wyróżnił na drugim miejscu, zaraz po wartościach transcendentnych umieszczonych na najwyższym stopniu w hierarchii wartości. Należy podkreślić, że pośród wartości uniwersalnych autor wskazuje dobro i prawdę, natomiast pracę określił mianem wartości 15 D. Dobrowolska, Wartość pracy dla jednostki w środowisku przemysłowym, [w:] Człowiek…, op.cit., s.25. 16 W. Pasternak, Piękno i sacrum. U podstaw pedagogiki teonomicznej, [w:] Aksjologiczne aspekty edukacji szkolnej, K.Denek, Toruń 1999, s.36. 17 S. Ossowski, Z zagadnień psychologii społecznej, [w:] Aksjologiczne…, op.cit., s.36. 18 A. Kłosowska, Socjologia kultury, [w:] Aksjologiczne…, op.cit., s.36. 19 J. Sztumski, Społeczeństwo i wartości, [w:] Aksjologiczne…, op.cit., s.36. 20 K.Ostrowska, W poszukiwaniu wartości, [w:] Aksjologiczne…, op.cit., s.37.
  6. 6. pragmatycznych (na ósmym miejscu w klasyfikacji), za którymi jako wartości prestiżowe znajdują się m.in. sława, kariera, pieniądze i władza. 21 Z kolei A. Paszkowska - Rogacz odnosząc się do koncepcji Stauba zwróciła uwagę na ciekawe połączenie rozumienia wartości zarówno w aspekcie przekonania i w aspekcie celu, ponieważ zdaniem autora chociaż cele i wartości mają podobne znaczenie, to jednak nie są tożsame. Istotną różnicę stanową bowiem treści i wyniki, do których prowadzą. Dlatego też głównym kierunkiem nadającym sens działaniom człowieka poprzez wartości jest dobro, z kolei cele odnoszą się bardziej do nas samych niż do dobra ogółu. 22 Omawiając kategorie i klasyfikacje wartości nie można pominąć podkreślenia istnienia wartości poznawczych i uniwersalnych. Chociaż R. Jedliński prawdę sklasyfikował jako wartość uniwersalną, to jednak jak podaje K. Denek „prawda znajduje się u podłoża wartości poznawczych /…/, bowiem sama w sobie stanowi cel i istotę poznania”. 23 Dlatego też wartości poznawcze wśród których wyróżnia się m.in. wizję, nadzieję, odwagę i wolę 24 , mają tak istotne znaczenie w procesie edukacji i naukach o edukacji. Tak wiec, jak sama nazwa wskazuje, wartości te służą celom poznawczym w aspekcie poszukiwania prawdy, wytyczania celów, weryfikacji poglądów, a podstawą tych działań podejmowanych przez jednostkę winna być prawda, która sama w sobie jest wartością. Niemniej, o ile wartości poznawcze opierają się na prawdzie, to podstawą sklasyfikowania wartości uniwersalnych jest dobro. Zalicza się do nich m.in.: prawo do życia i wolności, podmiotowość i tożsamość człowieka, swobody obywatelskie, życie wolne od zagrożeń wojną, tolerancję, godziwy poziom życia, samorealizację, rodzinę, edukację i zdrowie. 25 Znaczącą wartością jest wiedza, która jest podporządkowana wartościom ostatecznym i stanowi instrument do osiągania wartości wyższych. Jednak w pewnych przypadkach może być uznawana za wartość autoteliczną. 26 Ponadto jak podkreśla K. Denek, uniwersalną wartością jest także praca, dzięki której człowiek nie tylko uczy się wykonywania określonych czynności, ale rozwija 21 R. Jedliński, Świat wartości uczniów kończących szkołę podstawową, [w:] Aksjologiczne…, op.cit., s.37. 22 A. Paszkowska – Rogacz, Doradztwo zawodowe. Wybrane metody badań, Warszawa 2009, s.164. 23 K. Denek, Aksjologiczne…, op.cit., s.38. 24 S. Michałowski, Pedagogia wartości, [w:] Aksjologiczne…, op.cit., s.38 25 I. Lewowicki, Przemiany oświaty, [w:] Aksjologiczne…, op.cit., s.39. 26 K. Denek, Aksjologiczne…, op.cit. s.46.
  7. 7. swoje umiejętności, współżyje w środowisku, realizuje cele, dzięki czemu stwarza odpowiednie warunki bytu. Jednak pracy nie można ograniczać tylko do zatrudnienia, bowiem ma ona wymiar zarówno humanizujący, jak i społeczny. 27 Podsumowując pragnę podkreślić, że w mojej pracy będę kierowała się postrzeganiem wartości według S. Ossowskiego, czyli jako uznawane i odczuwane 28 , które stanowią podstawę, swoisty fundament życia człowieka, są zarówno normą postępowania, jak i częścią osobowości jednostek tworzących społeczeństwo. Odnosząc się zatem do kwestii pracy będącej wartością uniwersalną, w dalszej części niniejszej pracy przedstawię istotę istnienia wartości w życiu człowieka, ich charakter oraz wpływ na ludzkie działania, a także jak poprzez wartości człowiek dąży do realizacji wytyczonych celów życiowych i zawodowych. 1.6. Rola i funkcje wartości w życiu człowieka Istnienie wartości w życiu człowieka oraz to, że wybrane i uznane wartości mają wpływ na nasze decyzje jest bezsporne. Wartości takie jak prawda, dobro, miłość, czy sprawiedliwość są wpajane już w okresie dzieciństwa przez rodziców i najbliższe otoczenie dziecka, czyli rodzinę. Mają bezpośredni wpływ na poznanie świata, ludzkie zachowania oraz jak wskazuje W. Klimski „są wytworami człowieka utworzonymi w wyniku jego rozumowego rozpoznawania rzeczywistości, a ich zadaniem jest ukierunkowywanie działań ludzkich.” 29 Rozpatrując kwestię istoty wartości nie można pominąć tischnerowskiego filozoficznego myślenia o człowieku, jako artyście tworzącym samego siebie. Bowiem człowieka praktycznie nie ma dopóty, dopóki sam nie stworzy siebie egzystując, czyli dokonując wyborów, a także poprzez działanie. J. Tischner postrzega człowieka jako swoiste tworzywo nabierające kształtu pod wpływem wartości, którym się poddaje, a także żyjąc w świecie wartości. Tak więc obiektywne wartości są zarówno punktem odniesienia, jak i kryterium przy tworzeniu prawdy o sobie. 30 Doświadczenie wartości 27 Ibidem, s.44. 28 S. Ossowski, Z zagadnień psychologii społecznej, [w:] Aksjologiczne…, op.cit., s.36. 29 W. Klimski, Wartości jako istota kultury, [w:] Wartości i styl życia Polaków, red. W. Klimski, Episteme nr 64, 2007, s.182. 30 A. Bobko, Myślenie według wartości, [w:] ZNAK marzec nr 3, Kraków 2001, s. 57-61.
  8. 8. jest kluczem do etyki, jednak człowiek odkrywa doświadczenie etyczne w chwili gdy stanie przed drugim, podobnym do siebie człowiekiem. Wartości kształtują człowieka, jego postępowanie, postawę życiową, według wartości człowiek postrzega również innych ludzi i dokonuje ich oceny. Niemniej w samym środku świata wartości bez wątpienia znajduje się człowiek. 31 Pozostając jeszcze na płaszczyźnie filozoficznego postrzegania człowieka i jego bytu, warto nawiązać do stanowiska francuskiego egzystencjalisty J. P. Sartre, który uważał, że człowiek jest sam w sobie wolnością, a jego wolność realizuje się poprzez ideały. Jednak będąc skazanym na wolność nie może uciec od towarzyszącej jej odpowiedzialności za swoje czyny. Człowiek jest świadomy, iż może zakwestionować i odrzucić wartości, bowiem to on je ustanawia i zależą one również od niego. 32 Tak więc istota wartości w życiu człowieka jest niepodważalna zważywszy na ich egzystencjalny charakter. Decydują bowiem o stylu życia, jakości egzystencji, wpływają na rozwój człowieka, na planowanie ścieżki życia, a także są czynnikiem kreowania tożsamości. Zatem te wartości, które są wybrane, cenione i co ważne urzeczywistniane, są bardzo ważnym czynnikiem motywacyjnym, jak również elementem rozwoju poznawczego człowieka. Mają wpływ na rozwój zainteresowań, pobudzają aktywność poznawczą, mobilizują i stanowią motywator dla podejmowanych działań. 33 Wartości pełnią również istotną rolę w rozwoju duchowym człowieka i to nie tylko poprzez wartości chrześcijańskie lecz również działa sztuki, które pobudzając wyobraźnię wyzwalają uczucia. Niemniej istotną rolę przypisuje się wartościom chrześcijańskim choćby dlatego, że pomagają w wartościowaniu samego siebie i odkryciu siebie jako wartości. To z kolei prowadzi do poszanowania zarówno godności własnej, jak i drugiego człowieka. 34 Zważywszy na czynnik motywacyjny wartości, będący elementem inspiracji, aktywności i autonomii, jednostka ludzka pozostając w świecie wartości może przyjmować wobec nich postawę negatywną lub też pozytywną. Pozytywną 31 J. Tischner, O człowieku. Wybór pism filozoficznych, pod red. A. Bobko, Wydawnictwo-Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków 2003, s. 170-180. 32 K. Pomian, Sartre – filozof ludzkiej egzystencji, [w:] Myśli i ludzie. Filozofia XX wieku pod red. B. Baczko, Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 1965, s.301. 33 K. Popielski, Wartości i ich znaczenie w życiu ludzi, [w:] Wartości – człowiek – sens, red. K. Popielski, Lublin 1996, s.62. 34 K. Chałas, Wychowanie ku wartościom. Elementy teorii i praktyki. Tom I, Wydawnictwo JEDNOŚĆ, Lublin – Kielce 2003, s.30.
  9. 9. w sytuacji, gdy akceptuje i preferuje określone wartości, postawy, natomiast negatywną, gdy odrzuca i neguje. Urzeczywistnianie wartości prowadzi do kreowania tożsamości, formułowania własnych kryteriów wartościowania m.in. w aspekcie kim jestem, kim mogę i chcę być, ale również jakie wartości stanowią cel moich dążeń. 35 Zdaniem K. Denka istnieje ścisły związek pomiędzy człowiekiem, a wartościami, bowiem „osoba, jej stosunek do hierarchicznie uporządkowanego świata pozostają w centrum zainteresowań wartości.” 36 Pojęcie i istnienie wartości można rozpatrywać w różnych ujęciach przedstawianych przez nauki społeczne, jednak dla pedagogiki najistotniejsze są ujęcia filozoficzne, psychologiczne, socjologiczne i kulturowe, o których wspomniałam w rozdziale 1.2 niniejszej pracy. Tak więc skupiając się na kwestii roli wartości w życiu człowieka, a więc spełniających funkcję egzystencjalną, w kontekście definicji socjologicznych wartości rozpatrywać można w aspekcie potrzeb, dążeń i działania, a także w aspekcie umiejscowienia jednostki w społeczności. 37 Kwestię tę podkreśla K. Czekaj wskazując, iż źródłem interakcji społecznej poza normami i instytucjami społeczeństwa są także wartości uznawane za element życia społecznego umiejscowiony w świadomości człowieka jako zbiór wewnętrznych zasad. Fakt ten ma swoiste znaczenie przy kreowaniu postaw, dokonywaniu oceny, czy podejmowaniu działań. Pamiętając jednak, że hierarchiczność wartości stanowi ich cechę konstytutywną, a kryteria wartościowania mogą być różne, istotne znaczenie ma możliwość budowania hierarchii wartości zarówno na poziomie mikro-, jak i makrospołecznym, co z kolei prowadzi do podziału na wartości instrumentalne i autoteliczne. Jednak o ile wartości autoteliczne stanowią wartość samą w sobie, to wartości instrumentalne, jak wynika z samej nazwy, są instrumentem dla osiągnięcia wartości wyższego rzędu. 38 Skoro zatem wartości stanowią zbiór wewnętrznych zasad każdej ludzkiej jednostki, która żyje i funkcjonuje w społeczeństwie, a zbiory te posiadają logiczne wewnętrzne powiązania, mówimy wówczas o systemie wartości, który może być inny dla różnych społeczeństw. Konflikt systemów wartości pojawia się m.in. w odniesieniu 35 Ibidem, s.31. 36 K. Denek, Aksjologiczne aspekty edukacji szkolnej, Toruń 1999, s.53. 37 K. Chałas, Wychowanie…, op.cit. s.21. 38 K. Czekaj, Od wartości i norm społecznych do kontrkultury, [w:] Labirynty współczesnego społeczeństwa, red. K. Czekaj, K .Gerlach, M. Leśniak, Warszawa 1996, s.19-21.
  10. 10. do różnic pokoleniowych. Wartości wyznawane przez rodziców często są negowane przez młode pokolenie. Sytuacja dokonywania porównań wartości, elementów składowych, czy też całych systemów wartości definiowana jest jako wartościowanie lub sąd wartościujący. Tak więc wartościowanie jest elementem zarówno procesów społecznych, jak i identyfikacji samych jednostek, a także grup. 39 Przyjmując zatem stanowisko W. Klimskiego, który postrzega wartości jako wytwór człowieka będący efektem poznawania rzeczywistości oraz piękne tischnerowskie ujęcie człowieka jako artysty tworzącego samego siebie, istotnym jest nawiązanie do kwestii określenia własnego JA, czyli źródła osobowości, co jest możliwe w wyniku doświadczania wartości poprzez działania i dążenia w kontekście wartościowania samego siebie. Człowiek urzeczywistniając cenione i preferowane przez siebie wartości dąży do formułowania własnych kryteriów wartościowania poprzez poszukiwanie odpowiedzi na pytania: kim jestem, kim mogę być, a także kim chcę być? Są to pytania prowadzące do odkrycia samego siebie oraz poznania własnych możliwości. Według W. Furmanka, jest to poszukiwanie odpowiedzi na pytania „o istotę samego siebie, o samopoznanie, o odkrywanie prawdy o samym sobie.” 40 Tak więc istotą doświadczania są działania i dążenia człowieka jako podmiotu, ściśle związane ze sferą intelektualną i emocjonalną, bowiem jak podaje K. Popielski, człowiek doświadcza czegoś - poprzez poznawanie rzeczywistości oraz swojego miejsca w tej rzeczywistości, doświadcza kogoś – czyli swojego bycia względem drugiej osoby, a także doświadcza siebie – będąc zarówno podmiotem, jak i przedmiotem doświadczenia. Powyższe stany pozwalają na poznanie i wartościowanie siebie, innych ludzi oraz rzeczywistości, ponieważ tylko człowiek potrafi odczuwać i przeżywać siebie jako źródło wartości poprzez doświadczanie samego siebie. 41 Należy jednak podkreślić, że u źródeł podejmowanych decyzji w kontekście poszukiwania odpowiedzi na pytanie o istotę siebie, leżą m.in. zakorzenione w ludzkiej świadomości wartości moralne, będące w pewnym stopniu wyznacznikiem 39 Ibidem s.22. 40 W. Furmanek, Człowiek – społeczeństwo – wychowanie, Rzeszów 1995, s.11. 41 K. Popielski, Noetyczny wymiar osobowości. Psychologiczna analiza poczucia sensu życia, [w:] Doświadczanie wartości samego siebie w procesach edukacyjnych, pod red. A .M. Tchorzewskiego, Bydgoszcz 1997, s. 100.
  11. 11. postępowania przy kreowaniu własnej tożsamości, obieraniu celów, a także wartościowania samego siebie. Niemniej „doświadczanie samego siebie, to swoiste oswajanie się ze światem poprzez: a) poznanie zmysłowe, dzięki któremu człowiek gromadzi wiedzę zdroworozsądkową (potoczną); b) poznanie naukowe służące wyjaśnianiu, opisywaniu, klasyfikowaniu, a także ocenianiu świata; c) poznanie filozoficzne będące krytycznym pojmowaniem otaczającego świata. 42 Istotną jest, jak wskazuje A. M. Tchorzewski, cecha konstytutywna człowieka, którą jest stosunek (pewien dystans) do samego siebie, pozwalający m.in. na uświadomienie sobie swojego istnienia oraz podstawowego celu, do którego człowiek zmierza, bowiem własne JA stanowiące podstawę osobowości powoduje, iż jednostka ludzka staje się podmiotem potrafiącym wyrazić pragnienie bycia i samego istnienia. Skoro zatem człowiek żyje wartościami i dla wartości, jest ich twórcą, uczestnikiem oraz użytkownikiem zarazem, tym samym staje się jednym z elementów złożonej struktury świata wartości, co prowadzi do stanu, że sam staje się wartością. Niemniej doświadczanie wartości samego siebie następuje nie tylko poprzez samo działanie, ale także samoakceptację, samozrozumienie, któremu towarzyszy samoocena (samointerpretacja), a także samorealizację, która zdaniem autora jest ważną drogą doświadczania samego siebie. Samorealizacja przejawia się zarówno w działaniu, jak i stawianych sobie wymaganiach, w wyniku których człowiek nabywa poczucia pewności siebie oraz odpowiedzialności za siebie, która z kolei jest warunkiem samorealizacji. 43 Tak więc człowiek żyje w świecie wartości i żyje dla wartości, a zważywszy na ich egzystencjalną funkcję można stwierdzić, iż wartości stanowią fundament dla wszelkich działań jednostki ludzkiej począwszy od wytyczania drogi postępowania, zapewnienia bytu czy określania celów, ale przede wszystkim stanowią swoiste narzędzie do kreowania tożsamości. Dlatego też rozdział ten kończę pięknym stwierdzeniem A. Siemianowskiego, iż „człowiek jest nie tylko najwyższą i niepowtarzalną wartością. Jest nosicielem, odkrywcą i użytkownikiem wartości. 42 A. M. Tchorzewski, Doświadczanie wartości samego siebie jako źródło dochodzenia do własnej tożsamości, [w:] Doświadczanie…, op.cit. s.31. 43 Ibidem, s.32-35.
  12. 12. Człowiek nie może być w sposób autentyczny sobą bez właściwego odniesienia się do świata wartości. Brak wartości, bądź też zaburzenia uczestnictwa w nich oznacza utratę sensu życia.” 44 Skoro zatem istnienie wartości w życiu człowieka jest niezaprzeczalne, a praca sama w sobie stanowi wartość niepodważalną i ponadczasową bez względu na przemiany ustrojowe, polityczne czy gospodarcze, koniecznym jest omówienie tak istotnej roli pracy w życiu człowieka w odniesieniu do jej wybranych aspektów, tj. pozycji pracy w systemie wartości uznawanych przez ludzi oraz wartości poszczególnych elementów pracy, a także postaw wymaganych od człowieka pracy. 1.7. Rola pracy w życiu człowieka Zanim przejdę do przedstawienia roli i istoty pracy w czasach współczesnych, pragnę nawiązać do historycznych uwarunkowań mających wpływ na postrzeganie pracy. Traktowanie pracy jako konieczności spoczywającej na wszystkich dorosłych i sprawnych osobach to cecha charakteryzująca ustrój wspólnoty rodowej. Z kolei okres średniowiecza charakteryzuje się traktowaniem pracy w sposób dwojaki. Z jednej bowiem strony mamy stan rycerski, który nie pracował, ponieważ praca rycerza hańbiła. Z drugiej strony natomiast rozwój mieszczaństwa będący konsekwencją intensywnego rozwoju miast i rzemiosła, który wpłynął na uznanie pracy za wartość indywidualną i społeczną. Epoka średniowiecza to także czas rozwoju myśli filozoficznej odnoszącej się do wartości pracy, podkreślającej istotę pracy dla życia człowieka. 45 Trudno pominąć inny kontekst pracy, czyli traktowanie pracy jako karę, czy też wyrok. Ludzie o czarnym kolorze skóry rodzili się już niewolnikami, by świadczyć pracę na rzecz swojego właściciela. Natomiast Żydzi tylko dlatego, że byli Żydami 44 A. Siemianowski, Człowiek a świat wartości, Gniezno 1993, s.14. 45 J. Kunikowski, Obiektywne i subiektywne uwarunkowania pracy ludzkiej [w:] Edukacja i praca. Konteksty – wyzwania – antynomie, red. R. Gerlach, Bydgoszcz 2008, s.59.
  13. 13. zostali skazani na obozy koncentracyjne, gdzie praca wykonywana do granic ludzkich sił uderzała w godność człowieka i była nie tylko karą, ale również wyrokiem. Wspomnieć należy, iż szczególnie haniebnym doświadczeniem ludzkości było traktowanie pracy jako środka represji i dyscyplinowania. 46 Niemniej praca sama w sobie nie była upokorzeniem lecz kontekst i warunki jej wykonywania stanowiły naruszenie godności i wolności człowieka. „Bardzo ważnym okresem dla rozważań o pracy była epoka oświecenia kierunkująca myśl o prawie człowieka do pracy, a początek XIX wieku to pierwsze interpretacje ujmujące ją jako element w ogólnej koncepcji ludzkiego życia. Od tego czasu rozpoczyna się i trwa do dzisiaj proces nobilitacji pracy jako wartości indywidualnej, zbiorowej, godnej szacunku i ochrony.” 47 Tak więc patrząc na pracę z perspektywy historii można powiedzieć, że istniała i towarzyszyła człowiekowi od zawsze, ale różne było jej rozumienie i wykonywanie, począwszy od konieczności, poprzez przekleństwo wojny, aż do chwili, gdy stała się dobrem, celem pożądania, istotą życia. Jednak aby świadczenie pracy odbywało się z zachowaniem i poszanowaniem praw zarówno pracodawców, jak i pracobiorców, obecnie wszelkie te kwestie, w tym nie tylko prawa, ale i obowiązki stron zawartych umów o pracę, reguluje Kodeks pracy. Powyższy akt prawny określa m.in. podstawowe zasady prawa pracy, tj.: 1) „Każdy ma prawo do swobodnie wybranej pracy. Nikomu, z wyjątkiem przypadków określonych w ustawie, nie można zabronić wykonywania zawodu. 2) Państwo określa minimalną wysokość wynagrodzenia za pracę.” 48 3) „Pracodawca jest obowiązany szanować godność i inne dobra osobiste pracownika. 4) Jakakolwiek dyskryminacja w zatrudnieniu, bezpośrednia lub pośrednia /…/ jest niedopuszczalna. 5) Pracownik ma prawo do godziwego wynagrodzenia za pracę. 6) Pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom bezpieczne i higieniczne warunki pracy. 46 A. Nalaskowski, Praca jako stadium rozwoju człowieka [w:] Rozumienie i zrozumienie OHP, Opole 1998, s.441. 47 Z. Żygulski, Wartości i wzory kultury. Rozważania socjologa, Warszawa 1975, s.191. 48 Art. 10 § 1, 2 i 3 ustawy z dnia 26.06.1974r. Kodeks pracy, tekst jednolity: Dz. U. Nr 21, poz. 94 z późn. zmianami.
  14. 14. 7) Pracodawca jest obowiązany ułatwiać pracownikom podnoszenie kwalifikacji zawodowych.” 49 Ponadto w Dziale 4, rozdziałach 1 i 2 Kodeksu pracy, określone zostały szczegółowo obowiązki ustawowe nałożone na pracodawcę oraz na pracownika. Jednak pomimo faktu, iż wspomniane prawa i obowiązki są wymagalne w świetle prawa, a konsekwencją ich nie stosowania są ustawowe sankcje, to nasuwa się pytanie: w jaki sposób i czy w ogóle, można dochodzić swoich praw w odniesieniu do zapisu cytowanego art. 10, czyli prawa każdego obywatela do swobodnie wybranej pracy? Nie bez znaczenia jest bowiem fakt, że wielu ludzi pomimo chęci podjęcia pracy nie znajduje zatrudnienia. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele i leżą one nie tylko po stronie braku miejsc pracy, małej liczby pracodawców wyrażających wolę zatrudniania osób bezrobotnych, czy też niskiej efektywności działań instytucji odpowiedzialnych za promocję zatrudnienia. Co prawda zjawisko bezrobocia jest zjawiskiem społecznym, to jednak utrata pracy z punktu widzenia jednostki niejednokrotnie jest przeżyciem traumatycznym, pozbawiającym perspektyw na dalsze życie. Jak podkreśla Z. Ratajczak, brak pracy to przede wszystkim utrata świadczeń z tytułu jej wykonywania, ale także diametralna zmiana sytuacji człowieka, dekomponująca przyjęty i uznany układ wartości, często postrzegana jako zagrażająca. Niemniej zdaniem autorki, utrata pracy jednych prowadzi do traumy, dla drugich natomiast jest czynnikiem mobilizującym do dalszego działania i podjęcia wysiłku wyjścia z bezrobocia. 50 Wspominając o czynniku mobilizującym należy wskazać, iż podstawą dla motywacji jest system wartości uznawany przez człowieka, a samo świadczenie pracy wpływa na realizację jednej lub też kilku wartości tego systemu. Dlatego też praca odgrywa tak ważną rolę w życiu człowieka stanowiąc swoisty warunek, od którego zależą jego możliwości, natomiast po utracie pracy następuje pewien rozłam przyjętego systemu wartości. 51 Jednak emocjonalny stosunek do własnego bezrobocia jest kwestią subiektywną i wynika z wielu czynników. Z moich obserwacji jako pracownika Powiatowego Urzędu Pracy wynika bowiem, że utrata pracy przez osoby legitymujące się długim stażem pracy w jednym zakładzie, na początku lat 90-tych ubiegłego wieku stanowiła 49 Ibidem, art. 11, 13, 15 i 17. 50 Z. Ratajczak, Psychologiczne problemy funkcjonowania człowieka w sytuacji pracy, red. Z. Ratajczak, Katowice 1995, s.9. 51 T. Tomaszewski, Bezrobocie jako utrata możliwości [w:] Psychologiczne problemy…, op.cit. s.12.
  15. 15. bez wątpienia tragedię nie tylko osobistą, ale również dla najbliższej rodziny. Brak perspektyw na znalezienie zatrudnienia w dobie masowo likwidowanych przedsiębiorstw jawił się wówczas jako sytuacja bez wyjścia. Obecnie jednak kwestia ta przedstawia się inaczej. Największą aktywność w poszukiwaniu pracy przejawiają osoby krótkotrwale bezrobotne, rejestrujące się w urzędach pracy często tylko na czas zaprzestania wykonywania typowych robót sezonowych. Natomiast w przypadku osób długotrwale bezrobotnych pozyskanie zatrudnienia jest już zadaniem długofalowym, wymagającym niejednokrotnie specjalistycznej pomocy świadczonej przez realizatorów usług rynku pracy w ramach zadań urzędów pracy. W mojej ocenie, dla osób znajdujących się w tej drugiej grupie bezrobocie stało się sposobem na życie i stanowi swoiste oskarżenie państwa o nieudolność. Odnosząc się jednak do tematu mojej pracy, przyjmuję założenie, że pomijając uwarunkowania ekonomiczne, gospodarcze i socjalne państwa, praca jako wartość ponadczasowa stanowi cel w życiu człowieka. Jednak przy określeniu celów nie można pominąć omówienia kwestii zaspokajania potrzeb, które X. Gliszczyńska zdefiniowała jako „stan psychofizyczny człowieka, uświadamiany przez niego w stopniu wystarczającym do powstania sytuacji pobudzającej.” Jednak jak podkreśla autorka, pojęcie to ma inne znaczenie w psychologii, gdzie odnosi się do stanu organizmu, inne zaś w rozważaniach na płaszczyźnie zjawisk społecznych, czy ekonomicznych. 52 W literaturze przedmiotu spotkać można wiele klasyfikacji potrzeb. Najpopularniejszą jest jednak klasyfikacja psychologa A. H. Maslowa, który wyodrębnił dwie grupy potrzeb: grupa pierwsza to potrzeby podstawowe - dostatku (w grupie tej umieścił potrzeby: fizjologiczne, bezpieczeństwa, przynależności i miłości, szacunku i uznania oraz poczucia własnej wartości). W grupie drugiej natomiast wyróżnił potrzebę samourzeczywistnienia (wiedzy, twórczości, a także potrzeby społeczne). Potrzeby zostały sklasyfikowane hierarchicznie, bowiem zaspokojenie potrzeb niższego rzędu daje możliwość zaspokojenia potrzeb rzędu wyższego. 53 POTRZEBY ESTETYCZNE 52 X. Gliszczyńska, Motywacja do pracy, Warszawa 1981, s.22. 53 Z. Wiatrowski, Podstawy pedagogiki pracy, Bydgoszcz 2006, s.436.
  16. 16. POTRZEBY WIEDZY POTRZEBY SAMOREALIZACJI POTRZEBY UZNANIA POTRZEBY PRZYNALEŻNOŚCI POTRZEBY BEZPIECZEŃSTWA POTRZEBY FIZJOLOGICZNE Rys. 4. Hierarchia potrzeb – według A.H. Maslowa 54 Źródło: na podstawie A. Sarapaty 55 Według Z. Wiatrowskiego, w odniesieniu do problematyki pracy należy przyjąć model hierarchii potrzeb proponowany przez A. Sarapatę, ponieważ przeprowadzone badania wykazały, że „człowiek pracuje po to, aby: a) zapewnić sobie i swojej rodzinie byt, zgodny z jego aspiracjami i przyzwyczajeniem; b) zdobyć określone miejsce w społeczeństwie, tym samym możliwie najwyższą pozycję zawodową i społeczną; c) mieć zapewnione odpowiednie warunki pracy ( w tym ujęciu warunki pracy dotyczą także możliwości awansu, stosunków interpersonalnych, a także bezpieczeństwa i higieny pracy); d) współdecydować w sprawach dotyczących własnej pracy; e) rozumieć całość spraw zakładu, jego powiązań z innymi zakładami i z całą gospodarką narodową.” 56 Zatrzymując się jeszcze przy klasyfikacji potrzeb należy wspomnieć, że potrzeba samourzeczywistnienia (samorealizacji) to pęd do rozwoju, samodzielnej aktywności, dążenie do stawania się lepszym, sprawniejszym. Wyraża się m.in. w lepszym wykonywaniu pracy i wypełnianiu obowiązków zawodowych, a także wszelkim działaniu dla dobra innych. Tak więc praca oddziałuje na człowieka zmuszając do dalszej aktywności, a jako jeden z czynników rozwoju osobowości wpływa na kształtowanie potrzeb, motywów działania, postaw i systemów wartości. Jednak zważywszy, że u różnych ludzi realizacja tej samej potrzeby może przebiegać odmiennie, jeden człowiek poprzez 54 Ibidem, s.437. 55 A. Sarapata, O zadowoleniu i niezadowoleniu z pracy [w:] Podstawy…, op.cit. s.437. 56 A. Sarapata, K. Doktor, Elementy socjologii przemysłu [w:] Podstawy…, op.cit. s.438.
  17. 17. pracowitość będzie dążył do uznania w pracy, inny natomiast w wyniku nadgorliwości, czy pochlebstw. Jeżeli zatem przeżywanie motywacji względem jakiego obiektu jest raczej stałe, w takim przypadku mówimy o istnieniu postawy, której trwałość jest zależna od stopnia ustosunkowania do pracy w odniesieniu do posiadanej wiedzy, przekonań, umiejętności, a także emocji. 57 W Komar podkreśla, iż „określone postawy odnoszące się do samej pracy i jej składników (m.in. problemów, warunków, sytuacji) regulują postępowanie człowieka w procesie pracy. Istotnym przy tym jest miejsce pracy w hierarchii wartości oraz jaki rodzaj wartości stanowi dla człowieka praca – czy jest wartością autonomiczną (nadrzędną), czy tylko instrumentalną.” 58 Autor wyróżnił i scharakteryzował dziesięć postaw wymaganych od człowieka pracy. Tabela 1. Postawy wymagane od człowieka pracy Lp. Postawa Charakterystyka 1. Szacunek dla pracy Jest to jedna z ważniejszych postaw (ideowa), bowiem szacunek dla pracy to jeden z przejawów uznania jej jako wartości autotelicznej. Wyrazem tej postawy jest przekonanie, że dzięki pracy człowiek doskonali w wysokim stopniu swoją osobowość. 2. Zaangażowanie wobec pracy Wyraża pewną koncepcję stosunku jednostki do świata i siebie samej. Człowieka charakteryzuje gotowość do działania oraz wykonywanie zadań nie tylko podstawowych, ale również wykraczających poza ustalone 57 W. Komar, Wychowanie przez pracę w szkole ogólnokształcącej, Warszawa 1986, s.27. 58 Ibidem, s.28.
  18. 18. standardy. Człowiek uważa pracę za ważną część swojego życia. Postawa ta wyraża się w czynnym i twórczym stosunku do pracy. 3. Użyteczność w pracy W tej postawie praca nie jest sprawą tylko osobistą lecz również służbą społeczną. Wyraża się użytecznością jednostki w tworzeniu prawdziwie wartościowych społecznie dóbr materialnych i duchowych oraz troską o ich stały wzrost na użytek ogółu. 4. Gospodarność Postawa ta odnosi się do sfery aktywności w gospodarowaniu dobrami wytworzonymi w procesie pracy i ich poszanowania jako owoców ludzkiej pracy. 5. Dyscyplina Obejmuje dyspozycje jednostki do świadomego podporządkowania się przyjętym normom postępowania mających wpływ na sprawność organizacyjną procesu pracy. Postawa ta jest wartościowa, gdy wynika z samokontroli nie natomiast tylko z oddziaływania bodźców zewnętrznych. 6. Odpowiedzialność To postawa wyrażająca indywidualny stosunek jednostki do efektów własnej pracy, postrzegany przez pryzmat stosunku do innych ludzi, których oczekiwania odnoszą się do tych efektów. To świadomość konsekwencji własnych czynów oraz poczucie odpowiedzialności za siebie, za grupę i przed grupą.
  19. 19. 7. Opiekuńczość Postawę tę charakteryzuje dostrzeganie i uwzględnieniem w swoim postępowaniu cudzych potrzeb uzyskiwania pomocy oraz poparcia. Jednak opieka nad kimś w procesie pracy (np. nad pracownikiem młodszym stażem) nie oznacza wyręczania lecz pomoc w postaci współdziałania. 8. Samokontrola W aspekcie pracy przyczynia się do jej udoskonalenia, lepszego wykonywania zadań oraz panowaniem nad przebiegiem ich realizacji. Jest to dyspozycja osobowościowa i wymaga zdolności samoobserwacji i samooceny. 9. Samodzielność Wyraża zdolność i niezależność jednostki w kierowaniu własnym postępowaniem. Postawę tę cechuje odporność na sugestie sprzeczne z własnym zamiarem, zaradność, samowystarczalność, inwencja. Samodzielność bowiem stanowi podstawowy warunek autonomii człowieka. 10. Odwaga Postawa ta jest zbliżona do poprzedniej. Skoro samodzielność łączy w sobie wyznaczanie celów i wymagań, to postawa odwagi skłania do trwania przy nich. Dlatego też człowiek samodzielny winien być gotowy do obrony swojego stanowiska i sposobu postępowania. Źródło: Opracowanie na podstawie W. Komara 59 59 W. Komar, Wychowanie przez pracę w szkole ogólnokształcącej, Warszawa 1986, s.29 – 38.
  20. 20. Przedstawione postawy wobec pracy mają wpływ nie tylko na sam proces pracy, ale również na jakość wykonywanych zadań w ramach własnego stanowiska oraz na pracę w grupie pracowniczej, z uwzględnieniem dobra organizacji, w której i na rzecz której praca ta jest świadczona. Jednak na wyrażanie określonych postaw wobec pracy ma wpływ wiele czynników, m.in. aspektów odnoszących się do samej pracy, a także cenionych przez człowieka wartości zawodowych. Zdaniem A. Paszkowskiej – Rogacz, „wartości zawodowe niekiedy są traktowane jako postawy, a czasem utożsamiane są z zainteresowaniami lub potrzebami, jednak mimo to mają bezpośredni związek z motywacją do pracy, ludzkim działaniem, a ich poznanie pozwala zrozumieć aktywność człowieka w tej, a nie innej dziedzinie.” 60 Istotnym jest, iż w badaniach dotyczących wartości związanych z pracą należy rozróżnić kwestię istoty samej pracy, a także sposobu jej traktowania, dlatego też należy wyróżnić trzy główne nurty: pierwszy zakładający, iż praca jest przede wszystkim źródłem utrzymania (podejście instrumentalne), drugi, iż praca jest dobrem samoistnym, celem samym w sobie i trzeci nurt, łączący dwa poprzednie, co prowadzi do uznania, że praca stanowiąc zarówno źródło korzyści materialnych, jak i cel w życiu, służy zaspokojeniu potrzeb wyższego rzędu. 61 Podtrzymując stanowisko odnoszące się do niezaprzeczalnej istoty pracy jako wartości i ważnego elementu w życiu człowieka, D. Dobrowolska podkreśla, iż „w badaniach nad pracą należy postrzegać pracę nie jako jednolitą całość, lecz należy odnieść się do poszczególnych aspektów pracy jako wartości, czyli czynników wewnętrznych związanych z wykonywanymi czynnościami, a także osiągnięciami w pracy oraz czynników zewnętrznych (zadowolenia) towarzyszących pracy w tym rezultatów ekonomicznych i prestiżowych. Spośród wielu aspektów pracy autorka wyszczególniła: a) rodzaj wykonywanych czynności, czyli typ, charakter i treść pracy; b) warunki zewnętrzne pracy (lokalowe, przestrzenne, sanitarno – higieniczne, wyposażenie, aspekt czasowy; 60 A. Paszkowska – Rogacz, Doradztwo zawodowe. Wybrane metody badań, Warszawa 2009, s.165. 61 Ibidem, s. 165.
  21. 21. c) organizację i elementy środowiska społecznego pracy (politykę zarządzania, stosunki interpersonalne, swobodę w podejmowaniu decyzji); d) szansę na przyszłość (stałość zatrudnienia, awans, podnoszenie kwalifikacji, kariera zawodowa); e) rekompensatę za pracę (wynagrodzenie i inne świadczenia); f) pozycję społeczną jaką daje praca.” 62 Jednak sama ocena i świadomość wartości poszczególnych aspektów pracy zależna od tego, czy osoba jest zorientowana na czynności zawodowe, osiągnięcia i uzyskiwane wyniki, czy mają dla niej znaczenie głównie zarobki i zewnętrzne korzyści. W grupie pierwszej najczęściej wyróżnia się przedstawicieli zawodów związanych z dużą odpowiedzialnością, posiadających wysokie kwalifikacje oraz specjalny typ zdolności (np. lekarze, nauczyciele, prawnicy). Grupę drugą natomiast reprezentują najczęściej osoby z niskimi kwalifikacjami, wykonujący pracę raczej nieskomplikowaną o mniejszym stopniu odpowiedzialności. 63 Tak więc na istotę pracy w życiu człowieka mają wpływ nie tylko wyrażane i akceptowane postawy wobec niej, czy poszczególne aspekty, ale również wartości zawodowe stanowiące cel i będące narzędziem dla zaspokojenia potrzeb wyróżnionych przez A. H. Maslowa zarówno w grupie pierwszej, jak i drugiej. Wartości zawodowe bowiem można zdefiniować w sensie obiektywnym – jako normy społeczne określające cele oraz pożądane cechy obiektów, a także w sensie subiektywnym - jako podstawowe elementy osobowości (w tym ujęciu mogą mieć wpływ na rozwój zawodowy człowieka i jego stosunek do pracy jako względnie trwałe w czasie preferencje jednostki). 64 D. Super wyróżnił 21 wartości związanych z pracą: „wykorzystywanie i rozwijanie swoich zdolności, osiąganie mistrzostwa, awans, estetyka, altruizm, autorytet, autonomia, twórczość, korzyści materialne, własny styl życia, rozwój własny, aktywność fizyczna, prestiż, ryzyko, interakcje społeczne, stosunki społeczne, 62 D. Dobrowolska, Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka, Wrocław – Warszawa – Kraków – - Gdańsk 1974, s.88 – 89. 63 D. Dobrowolska, Praca w życiu człowieka, Warszawa 1980, s.88 – 89. 64 A. Paszkowska – Rogacz, Doradztwo … op.cit., s.166.
  22. 22. zmienność, dobre otoczenie pracy, wspólnota doświadczeń i światopoglądu, wysiłek fizyczny, pewność i bezpieczeństwo ekonomiczne.” 65 M. Mrozek również wymieniła 21 wartości dla ustalenia, które z nich odgrywają najważniejszą rolę w kwestii badania wartości pracy. Istotne jest bowiem, że przy ustalaniu celów, czy też przy podejmowaniu decyzji można mieć różne motywacje, które powiązane z posiadanymi wartościami zwiększają szanse zarówno na osiąganie sukcesów, jak i mają wpływ na skuteczność podejmowanych działań. 66 Tak więc biorąc pod uwagę, że badania nad pracą pod kątem jej wartości mogą być prowadzone w odniesieniu do dwóch aspektów, bowiem jak podkreśla A. Paszkowska – Rogacz, pozycję pracy można badać w odniesieniu do systemu uznawanych przez ludzi wartości lub też skoncentrować się na wartości poszczególnych elementów pracy, 67 w mojej pracy na podstawie opinii osób bezrobotnych i pracujących pragnę zbadać, które z wielu wartości zawodowych wskazywanych przez różnych autorów, są w szczególności uznawane przez wybraną grupę badanych. Przy dokonywaniu analizy wyników badań mam świadomość, iż należy wziąć pod uwagę, że inaczej wartości pracy, mogą być oceniane przez osoby będące w zatrudnieniu, inaczej natomiast przez osoby bezrobotne, których status wynika z przyczyn od nich niezależnych, a jeszcze inne stanowisko zajmą osoby pozostające bez pracy z wyboru. 65 Ibidem, s. 167. 66 M. Mrozek, ABC Doradcy zawodowego. Praca z klientem dorosłym, Krajowy Ośrodek Wspierania Edukacji Zawodowej i Ustawicznej, Warszawa 2009, s.22. 67 Ibidem, s.167.

×