Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Sistemet e informimit publik

22,139 views

Published on

Published in: Education, Travel
  • Login to see the comments

Sistemet e informimit publik

  1. 1. U N I V E R S I T E T I SH T E T R O R I T E T O V Ë S ADMINISTRAT PUBLIKESistemet e Informimit PublikProf.Dr.Metush Sulejmani 2011 KUMANOVË 1
  2. 2. KULTURA DHE KOMUNIKIMIKuptimi i fjales kultureFjala kuleture pra rrejedhe nga folja colere qe ne gjuhen shqipe do te thote perpunoj ,leveroj apopasroje token.,kjo fjale ne fillim eshte perdorur nga bujqit dhe blegetoret antic, per te percakturnje parcele toke te fisnikeruare, qe kualitativishte eshte dalluar nga toka e egere dhe e paperdorure.Ky kuptim transpotohet edhe tek njeriu per te veleresuar perpunimin pastrimin e shpirtit tenjeriut apo te shperhimi me saket shkallen e leverimit te personalitetit te tij.Duhet cekure se ne leteresi permendet filozofia vjeter romak Cicironi e perdore shperheja ‘culturanimia” ( latin .kulture shpirtrore) aty ka shek. XVII nen ndikimin e levizjeve dhe procezeveglobale perogeresive ne evrop ,sic ishin humanizimi merdhenjeve njerezore,renesancashkencave dhe aretev perhapja massive e aresimimit etj. Fjala culture fillon te marre kuptimin e educates ,arsimimit dhe fisnikerimit te iluministi francezZhan Zhak Ruso p.sh fliste per kulturen e shkencave me te cilen nenkuptonte ndenjen ekultivuar per shkencat te cilate veti nuk e posedonin te gjithe popujt e botes.Sipas mendimit te sociologeve amerikan Kreber dhe Kluckhon ,fjala kultur perdoret mbi 257kuptime te ndryshme p.sh kultura e komunikimit kultura politike , kultura e te ushqerit kultura ete shkruarit kultura filozofike e keshtu me radhe.Kultura paraqet permbledhejen e te gjitha vlerave dhe krijimeve materiale dhe shpirtrore ,te cilatnjeriu i ka krijuare per ta letehsuar ekzistencen e tij dhe perparimin e shoqerise njerzore.Rendesia e kultures ne jeten e njeriutKultura paraqet nje fenomet specific ,rendesia e te cilit eshte jetike per qenesimin e njeriut nekete bote.Ne terashigimin kulturore te njerezimit ,bejene pejese te gjitha ato zbulime te cilat njeriu ia kanepermisuare kualitetin e jeteeses ,duke filluar nga zbulimi i zjarrit pocarise,shkrirja se metaleve ederi tek konstruimi i aroplaneve,kompjuterev dhe anijes kozmike.Nga milliona qenesh qe jetojen ne toke ,nen toke ,ne uje, apo ajer te planetit tone kultura eshtekarakteristik ekskluzive e llojit njerezore.Kultura shpjegoehet si nje menyre e afetesimit te njerzeve per jete dhe pershtatjes se tyre nemjedisin jetesore,me fjale tjeter parqet “mekanizem diturie” me te lcilin zevendesohet mungesae atyre e instikteve njerezore qe atij i nevojitet per mbijetesen ,sepse njerezit per dallim ngakafeshet shkathetesija jetesore nuk i trashigojen me lindje,por ato duhet t’i mesojen nga te tjeretne ne menyre sistematike dhe gjate pervojes.p.sh marimanga nuk ka nevoje te mesoje ngaperindet e saj se si dhuhet tjure plhuren sepse kur t’i vije asaje koha e tjerejes ate shkathetesi efiton fale instiketeve te saja.dalladyshja nuk mesohet te se sit e flutoroje nga nena e saj pera ajomesohet kur ty ferchen krahet te diktuar nga instikti gjenetik.Kurese per dallim nga kafeshet njeriu nese nuk e mesojeme te flas,ai kurr nuk do te dije tebisedoje ,ose nese nuk mesohet te shkruaj dhe lexoje ai kurre nuk do te shkathetesohet per ketevetevetiu: nese njeriun nuk e mesojme se si ta perodhojen ushqimin e nevojeshem ai thejeshtedo te vdese.ose njeriu pa culture nuk eshte njeri.Qellimet kryesore te kulturesKultura ne faket paraqet gurin themeltar ,mbi te cilin qenderon qensimimi i shoqerise dhezhvillimi i gjithembareshem i civilizimit njerezore:1)qellimi i pare ka karakter tradecional ,me qe nenkupton kultivimin dhe ruatjen tradicionale teashtuquajtur thesar kulturor universal te njerezimit ,gje qe ka nje vlere te pacmuare.2)qellimi i dyte eshte me karakter progersiv ,me qe nenkupton zhvillimin dhe persosjen e kerjtatyre vlerave te ndryshme kulturore te cilat njeru vazhdimisht i zbulon gjate te jetuari te tijbashkekoher. 2
  3. 3. Kuptimi i ketyre dy funksioneve te kultures bent e qart sepse e ter jeten e njeriut fillon e mbaronme kultur , kultura eshte vet njeriu , sepse jasht njeriut as qe nuk mund te ket kultur.FUNKSIONET THEMELORE TE KULTURESKuptimi dhe llojet e funksioneve te kulturesPer ta kuptuar drejt dhe holl fenomenin e kultures nevoijet njohja e ndikimit te saj ne jeten epergjithshme te njeriut , mund te thuhet se te gjitha rrolet , qellimet dhe deturat e ndyshme , tecilat kultura i ushtron pershkake te plotsimit me te leht te nevojave njerzore me nje fjal i quajmsi funksione te kultures.Kultura ushtrohet ne shum funkisone ne jeten e njeriut me kryesore numrohen keto :Funksion adaptuesFunksion normativeFuksion i mbrotjesFunksion transformues dheFunksion vetqeverises.Funksioni adaptues i kulturesKy funksion ka te bej me at rol te kultures me crast njeriu si qenie fillon te adaptohet ne kushtete dhena te natyres ku ai jeton.Me funksionin adaptues te kultures njeriu me te vertet meson dhe i zhvillon me tutje te gjithanjohurit shkathtesit dhe veprimtarit te cilat aty ja garantojn plotsim e krejt atyreve nevojave qetek e fundit njeriu e bejn njeri.Gjate gjithe histories ku njeriu ka luftuare me natyren per te mbetur gjale , sin e faket kagerumbulluar nje pervoje te madhe,por edhe “zbutja” e natyres nga ana e njeriut.Prandaj duke i falimnderuare ketije funksioni te kultures ,njerzit sot e me dite kohabitojne menatyren duke vazhduar qe nga resureset e saj t’I pelotesojen nevojet e shumta te tyre.Me ndihemen e ketij funksioni te kultures njerzit jane ne gjendje qe te adaptohene edhe natovise ku eshte mjafet veshtire te mbetet gjalle si p.sh. ne vedet polare te dini sit e vishesh neshkeretire me ck ate ushqeshe ne xhungel se sit e mbijetojen ne feshatera ck ate perodhojenkurese ne qytete cfare veprimtari te ushtojeshe etj.Funksioni normative i kulturesMeqe nese fjala norme vokabularisht do te thote rregull,ligji apo kanun,keto regulla kulturore tecilat mund te jene sikure gojore ashtu edhe te shkruara ne rend te pare I dedikohen standartizimitte sjelljeve dhehumanizmi te marrdhenieve ndermjet njerezeve.Eshte e njohur se ne nature veprojen forca dhe energji te ndryshme krijuese dhe shkatruse tecilat me qe kane karakter sthik dhe nuk mund te kontrollohen nga njeriu ashtuquajtur –entropia.Arma e vetme kulturore me te cilen njeriu ka mundur ti kundervihet entropis , duke e zbutur dheperdorur pragmatikisht energjine e hatashme te natyres , ka qen organizimi shoqeror.Ne kete menyre njeriu fuqine e ujit e shfrytezon per bluarje ne mulli , shpejtesine e eres perenergji elektrike , energjine e qymyrgurit per levizje te anijes dhe trenit kurse ngrohtesine ediellit per qarkullim te automobilave etj.Kultura mund te veproje ne dy drejtime dhe ate ne menyre represive dhe avangarde .Dukuria ku nepermes te presionit te normave kulturore vjen deri te kufizimi apo ndalimi i didsasjelljeve , praktikave dhe veprimtarive qe tregohen sit e panevojshme apo te demshme (si p.sh.primtivizmi , rrena , vjedhja ) quhet kulture represive )nga lat. represio – presion , shtypje ).Kurse dukuria ku disa ide , qendrime apo veprime tregohen sit e dobishme dhe te domosdoshmeper perparimin e metutjeshem te njerezimit , njihet si culture avangarde(nga lat. avangarde – rendi i pare ). 3
  4. 4. Mirepo ne rastet kur ne vend te eliminimit te ndonje elementi kulturor te panevojshem , vjenderi te eliminimi i krejt teresise kulturore , shfaqet nje deformitet i atille qe quhet totalitarzemkulturor.Elemente tjera perms te cilit kryhet funksioni normativ i kultures paraqesin edhe zakonet ,shprehit dhe tabute , ne tabu beht vetedijesimi i pjesetareve te nje grupi per ndalesen e njeveprimi apo aktiviteti.Funksioni mbrojtes i kulturesKur behet fjale per funksionin mbrojtes te kultures , me kete duhet kuptuar se fjala eshte per aterol , te cilin kultura e luan ne procesin e mbajtjes gjalle te njeriut dhe mbrojtjes se tij nga situatate ndryshme qe atij ia rrezikojne ekzistencen.Njeriu ka shum nevoja , te cilat mund te plotsoje vetem nepermes te kultures.Nder nevojat me jetike te tije mund te numerohen nevoja per ushqim , per veshmbathje, perbanim , per ambijen jetesor , per prodhim , per kumunikim , per rekreacion , per pushim etj.Qysh ne parahistori , njeriu primitiv u ballafaqua me sfida dhe probleme te ndyshme , te cilatprekshin ashper me ekzistencen e tij.Shpeshher ndodhin gjera qe e destabilizonin ritmin e jetes normale te njerizve si p.sh.vershimet , tremetet , ciklonet , semundjet , lufterat apo vdekjet e befasishme.Me kete rast keta njerz mos te qen ne gjendje ti shpegojn keto fenomene mistrerioze dhe procesete cuditshme filluan te himagjinojn dhe te trillojn fuqi dhe figura te ndryshme mbi natyrore.Keshtu lindi feja , lindi magjia , linden dhe falli, ritualet e ndyshme si lojrat , kenget ,faljet ,flijimet dhe dhuratat net e vertet ishin shprehejt e nje shqetsimi njerzore per ta vazhdu jeten metutje .Fuknsioni tranformus i kulruresPareqet nje sistem te forcave dhe veprimeve te fuqishme , te cilat levizin dhe zhvillohen nemenyr stihike dhe te pakontrolluar.Nderkaq njeriu , gjithamone eshte orvatur qe ta gjeje menyren me adekuate per “shartimin” eketyre fuqive natyrore , me c’rast do ti perdorte ato per plotesimin e nevojave te tij.Duke i faleminderuar kultures perkatesisht zbulimeve dhe arritjeve te ndryshme ne historin epergjithshme te njerzimit , njeriu ka arritur transformimin dhe shfrytezimin jo vetem te fuqive tenatyres , por edhe te resurseve te begatshme te natyres.Njeriu ne krahasim me fuqin e natyres eshte nje krijese e veogel dhe e pafuqishme me fuqin ekultures shnderrohet ne nje krijes titanike, e cila e nderron natyren ashtu sic deshiron vet.Filozofi i shqyar francez Pol Hobah se “njeriu nuk eshte i lumtur me qe nuk e kupton mirenatyren , sepse natyra eshte nena e tij dhe ai duhet te jetoje i lumtur ne harmoni me te , sikurnena me femijen e saj”.Thene troc , funksioni transformues i kultures e deshmon transformimin dhe adaptimin reciprokne mes te natyres dhe njeriut.Funkisoni vetevendoses i kulturesKy funksion i kultures ka te beje me nje domosdoshmeri te atille , e cila konsiston qe per tegjitha ceshtjet e krijimtarise kulturore te mund te vendosin vet krijuesit.Kjo me fjale tjera do te thot se te gjithe pjesemarresit ne procesin e te ashtuquajturit kulturimuniversal , te gezojne te drejten e plot legjitime , personalitetit qe i jepet kjo mundesi , jo vetemqe eshte me teper i motivuar per rritjen e rezultateve te punes se tij , por eshte edhe me iinteresuar per fatin e metutjeshem te krijimeve kulturore te tij.Lidhur me kete thuhet se armiku me i madh i veteqeverisjes kulturoreeshte monopolizmikulturor (gr. Mono- nje dhe polion – shitblerje) , qe ne fakt paraqet te drejten ekskluzive tedikujt , per te qeverisur me cdo krijim te veprimtarise kulturore. 4
  5. 5. Monopolistet kulturor orvaten qe ne cdo menyre ti pengojne apo ngadalesojne gjitha tendencatrevulucionare ne kulture.Kjo dukuri e monopolizmit kulturor eshte tejet e demshme edhe per faktinse dezorientonkrijuesit e rinj e demton zhvillimin e kritikes kulturo-artistike si dhe mbjell demoralizim dhepasiveitet ne shoqeri.Funksioni vetevendoses i kultures-paraqe perpjekjen per rritjen e kompetencave te njerzve qe ekrijone kulturen , por njeherit edhe kufizimin e ndikimint te qarqeve jo kompetente qemundohen ta monopolizojne ate.Mecenizmi qe paraqet dukurin e mbrojtejes mbeshtetjes dhe kultivimit te vlerave kultoro-astistike nga ana e subjekteve te ndryshme fizike apo juridike .Mecenizmi si terme vjen nga emri i Gaj Klinie Mecena nje dashamir i artit ne Romen e vjeter ,qe ishte mborjtes dhe sponzor i veprimtaris poetike te vergjilit dhe horacit .SIMBOLET , VLERAT DHE RITUALETSi elemnte me karakteristike kulturore te cilat , pervec qe jan interesante per studim jan eshteshum te rendesishme per jeten e njeriut numrohen simbolet , ritualet dhe ceremonite.Kshtu cdo shoqeri , qoft ajo e kohes se vjeter apo te re me perparimtare ose jo , ne traditen e sajkulturore ngerthen simbole te caktuara , rituale te larmishme dhe ceromoni specifike.Dallimet dhe ngjashmerite kulturoreKur beht fjale per dalimet kulturore , duhet permendur se ekzistojne tri shpjegime qe mundohente japin shpjegime ne kete pyetje .Ato jane : shpjegimi biologjik , gjeografik dhe sociologjik.1.Sipas shpjegimit biologjik dallimet kulturore dalin si pasoj e dallimeve biologjike ,antomike , prej ku dalin edhe racat e ndryshme ne bote.2.Ne baze te shpjegimit gjeografik dallimet kulturore kushtezohen nga pozita gjeografikeklima dhe konfiguracioni i vendbanimeve ku jetojne ata njerez.3.Nderkaq shpjegimi sociologjik konfirmon se dallimet kulturore rrjedhin nga dallimetpsikofizike respektivisht nga aftesite e ndryshme fizike dhe intelektuale qe kan njerzit.Kulturat e ndryshme ne bote kan edhe nje berthame te perbashket qe ne sociologji quhet siekzemplar kulturor universal.E ato elemente jane : Gjuha . Edukata , Simbolet , Ritualet , Ceremonite , Vlerat , Besimet ,Almiset etj.Me rendesi eshte te ceket se nuk mbahet mend te kete ekzistuar ndonje culture njerzore e cilanuk i ka poseduar elementet e lartpermendura kulturore.SimboletSimbolet konsiderohen si elemente me karakteristike kulturore , te cilat i ka krijuar mentalitetinjerezor per nevojat e veta , te cilat njerzit u japin objekteve matriale , fotografive , shenjave ,xhesteve , tingujve apo njgyrave .Cdo shoqeri I ka simbolet e veta me te cilat pervec qe e shpreh identitetin kulturor te saj , eperdor ate edhe si emblem te grupit apo te shtetit.Ne simiotike (shkenca mi simbolet) dihet mirfilli se cdo symbol paraqet nje shenje , per cdoshenje nuk paraqet simbol.Keshty derisa shprehja “hut” tek ne shqiptaret simbolizon njeriun matif dhe mendjetrashe ,figura e hutit tek helenet e vjeter simbolizonte urtesine dhe mencurine.Derisa tek shqiparet e Kosoves dhe Maqedonise levizja e kokes majtas-djathtas simbolizonmohimin, tek shqiptare e Shqiprise e njejta levizje e kokes simbolizon te kunderten , prapohimin ! 5
  6. 6. Simboli I shqiptareve eshte shqiponja dykrereshe , e turqve gjysmehena me yllin,e japonezvedielli ejtTe tilla simbole jan shenjat e kompanive te shquara te modes boterore si psh Dolce Gabana ,Gucci , Dior , Pierre Cardin , Leavy strauss , Nike etj.VleratVlerat jan idealet dhe deshirat e njerzve te cilat e shprehin synimet e pergjithshme te njeshoqerie te caktuar.Ato tregojne per gjerat , dukurite dhe veprimtarite me te cmuara ne ate shoqeri.Ekziston kultura ku me shume cmohet puna , ne disa tjera shkenca , diku sporti kurse diku tjeterfeja.Vlerat paraqesin ate visar kulturor i cili nuk krijohet pernjeher , por gradualisht dhe ne menyrespontane.NormatNormat ne realitet jan rregulla me te cilat rregullohet dhe definohet menyra e integrimit teindividit ne grupin shoqeror.Modelet te sjelljes per anetaret e ri te shoqerise , qe eshte keta ti pranojne dhe respektojnerregullat relevante ne ate shoqeri.Ekzistojne normat Zakonet , Morale Dhe juridike.Normat Zakonore Jan regula me tolerante , te cilat kan te bejne me shprehite qendrimet dhesjelljen ndaj prinderve , shokeve dhe autoriteteve .Normat morale Jan rregulla me te rrepta te cilat kane per qellim rregullimin dhe mbrojtjen emoralit ne nje shoqeri.Normat juridike-jane rregulla me te sofistikuar,ku nepermes te ligjeve,ne menyre decidetregohet se cka lejohet e cka ndalohet ne ate shoqeri.1.Normat zakonore dhe morali jane rregulla te pershkruara dhe te obliguara kurese ato juridikejane te shkruara dhe te obliguara.2.Normat zkonore dhe morali I krijon populli kurse ato juridike i nxjerre shteti(parlameti)3.Normat zakonore dhe morali gjenden ne kulturen e cdo populli,kurse normat juridike i kanevetem popujt qe kane organizime shtetrore.Ekzistojen edhe norma kulturore universale te njohura si tabu ,te cilat vlejne thuajse per tegjitha shoqerit e botes,ku shoqerite tenton te mbrohen nga disa dukurite shumtuara siincesti,kanibalizem,verasje te femijeve femra,vreasja e pleqeve etj.Te sqarojem se vete shperheja tabu ,ne gjuhen polineziane ka kuptimin e dickase te ndaluar, tepalejueshme.RitualetZakonisht ritualet perkufizohen si tersi e kerejt atyre veprimeve dhe praktikave te ndyshme . nerituale bejen pjese te gjitha lojrat faljet flijimet valet ,kenget dhe ceromenite e dryshme pa merreparasysh a kane karakter profane,pagan apo monoteist.Dersa per nje culture tjeter mund te paraqeste bjene me te shejet qe zgjon emocione dhemahnitje per kulturen tjeter mund te paraqet nje veprim qesharak ,mandaj edhe tecemendur.permendi ritualin e mirenjohur hara-kiri qe ne kulturen japoneze paraqet aktinburenor dhe me dinjitoze per ndershkim te vetvetes I njejti veprim ne kulturen hinduse zgjonndjenjat te meshirimit dhe te keqaredhjes. 6
  7. 7. KULTURA,CIVILIZIMI DHE VARIAETET KULTUROREDisa I konsiderojne sikur te ngjashme , ato ne fakt kane kuptime te ndryshme .Kultura paraqet nje sistem te organizuar te vlerave , normave , zakoneve dhe artefaktevete ndryshme , te cilat manifestohen ne jeten e njeriut dhe qe gjenden ne cdo shoqeri.Civilizimi eshte nje mbindertim dhe vazhdimesi e kultures , sepse pervec elementitkulturor , ajo ne vete e permban edhe shkrim-leximin , filozofine dhe teknologjine.Shpesh here na bie te degjojme per kulturen eskimez , aborixhinase apo kulturen beduine porasnjeher per civilizimin eskimez , aborixhinaz apo beduin , sepse asnjera nga keto shoqeri nukka patur shkrim-lexim , filizofi apo teknologji .Shpesh here degjojme per civilizimin kinez , egjiptas apo grek , sepse keta popuj pervec vleravekulturore , kishin te zhvilluar edhe alfabetin e tyre botekuptimet e caktuara filozofike sikur dheteknologji te caktuar.Subkultura (nenkultura)Duhet ditur se shpesh here kulturat ne gjirin e vet perfshijne minikultura , te cilat edhe pse kaneprejardhje te perbashket , mirpo subkulturen e definojme si nje minikulture e cila me gjith tiparetkulturore te vecanta prap se prap eshte element i mozaikut kulturore te nje etnikumit.Si elemente me tipike subkulturore konsiderohen dialekti , veshja , zakonet ,shprehit , besimet ,muzika etj.Te populli shqiptar egzistojn subkultura te cilat dallojne njerzit e krahinave te ndryshme si bihefjala dialekti gege dallohet nga ai tosk , veshja e gegeve eshte krejt tjeter nga tosket , kenget egegeve ndryshojn nga kenget e toskeve etj.Kontrakulture(kunderkultura)Kontrakultura eshte aso dukurie kulturore e cila net e vertete i nenkupton ato norma dhesjellje qe bien ndesh me statutin kulturor relevant apo me bontonin e nje shoqerie.Vlen te theksohet se ajo qe ne nje shoqeri konsiderohet si kontrakulture , ne shoqerine tjetermund te mos trajtohet si e tille , por si diqka krejt normale si psh gogesimi.Ajo qe ne nje shoqeri shikohet si trend dhe version kulturor , ne shoqerin tjeter mund tekonsiderohet si dukuri kontrakulturore sic eshte rasti me vendosjen e vathit ne buzen e poshmeetj.EtnocentrizmiNese beht orvatje qe te zberthehet koncepti etnocentrizem , ne aspektin leksikor ajo do te thote“populli ne qender”(etnos + centros).Etnocentrizmi paraqet dukurine e avencimit dhe glorifikimit te nje culture popullore aporacore , krahas kulturave dhe racave tjera.Etnocentrizmi mund te dikoj pozitivisht me qe e fercon identitetin kombtar dhe integronindividin ne grup dhe negativisht sepse me mbivlersimin e koltures personale i zhvlersonkulturat tjera , gje qe shkakton praqitjen e dukurive shoqerore te rrezikshme nacionalizem dhefashizmin.Nacionalizmi paraqitet ne dy forma si negative kur vjen deri te nencmimi i vleres se nje kombidhe mbicmimi i vleres se kombit tjeter dhe positive ku vjen deri afrimi i vlerave te nje kombi pai nocmuar vlerat e kombit tjeter.Varianti ma ekstrem i nocionalizmit eshte fashizmi i cili nepermes te ideologjis per racensuperiore dhe inferiore ka shkakturar me te dhimbshme te njerzimit 7
  8. 8. Relativizmi kulturorMe kalimin e kohes hulumtimet e reja kulturologjike , etnologjike dhe antropologjike nxoren nesiperfaqes rezultate te reja shkencore , te cilat ne fakt ishin ne kundershtim te plot mekonkluzionet e studiuesve te meparshem aventurist.Relativizmi kulturor nenkupton ate dukuri shoqerore , ku te gjitha kulturat trajtohennjesoj te vlefshme , pa mare parasysh cfare jan ato.Dikur nga evropianet mbajtja e hirameve te gjata e te bardha dhe turbaneve arab, konsiderohej sinaivitet dhe palogjikshmeri , sepse mendohej se ne ato temperature te larta , me mir do te ishteqe banoret e atyshem te vishen me pantallona dhe kemisha te shkurta.Mirpo me njohjen me te thelle te kultures arabe dhe kushteve klimatike aty u pa se ne ate mjedisshkretinor , kjo veshje paraqet shpetimin me te mencur.Sepse derisa hirami i bardh e mbornte trupin nga dehidrimi dhe djegia e temperaturavepercelluese , turbani sherbente si filter per mbrojtjen e organeve te brendshme nga pluhurishkretinor.KozmopolitizmiNje variant karakteristik i relativizmit kulturor eshte edhe kozmopolitizmi , i cili si filozofi ijetes daton qe nga periudha e Leka se Madh te Maqedonis .Ky perandor i madh i cili arriti ti pushtoj tri kontinente (Evropen ,Afriken dhe Azine).Himalaje qe ne atebote ishte e cuditshme , sipas se ciles te gjithe njerzit jan vellezer ne mes vetipa dallim race , feja apo culture.Me kete rast ai veten e quajti “Kozmopolit”qe do te thote qytetar i kozmosit , kurse mbreterine etije si mbreteri kozmike te gjithe popujve.Leka I madh bekoi martesen e 10.000 ushtareve te tije me vajza te kulturave te ndryshme tembreterise se tij , qe ne fund te martohet edhe vet me Roksanen , vajzen e perandorit PersianDarie i II.Pseudokultura(kultura e rrejshme)Paraqet nje dukuri iluzore te kultures e cila vetem ne dukje eshte kulture kurese ne realitet nukka asgje te perbashket me kulturen , ndodhe qe njerzit ne opinion njihen si arrogant e te pakulturuar ne momente te caktuar jetesore paraqiten si teje te kulturuar gje qe shkakton cudi dheskeptizem te te tjeret.Ku personat te caktuar ku rrethi i njeh si mjaft kulturuar pa pritmas fillojne te sillen meprimitivizem te papare.Si protagonist kryesor te pseudokultures konsiderohen snobet , mikro borgjezet dhe hipokritet endryshem.Ne pseodokulture numrohen ato kiq produktet komerciale , ne menyren ma perfide emitojnedoni veper astistike te mirnjohur.Potencojm dy kategori tjetra sociologjike qe lidhen me kulturen edhe ato jane :Akulturimi dhe Enkulturimi.Akulturimi paraqet ate dukuri kulturore me crast vjen deri te ndikimi recprok mes kulturave tedy apo me shum popujve , i tille eshte rasti me perdorimin e disa fjaleve turke ne fjalorinpopullor te shqiptareve , si psh fjala sabah , aksham , penxhere , tabiat.Enkulturimi nenkupton ate dukuri kulturore ku individi dikon nga kultura e ndonje grupi tjeter ,enkulturimi paraqitet edhe ateher kur nje student ka specializuar ne ndonje vend me kultur tjeternga e tija , pasi te kthehet nte atdhe , vazhdon te sillet sikur njerezit e vendit ku ka qendruar. 8
  9. 9. KULTURA MASIVEKuptimi i termit culture masiveNga vete emeretimi i saje mund te kuptojem se behet fjale per nje lloj kuleture e cila pervec qekrijohet berenda mases,ajo edhe i dedikohet asaj.,aresya kryesore qe ka ndikuar ne emertimin ekesaje kulture si masive eshte pikereishte mekanizimi nepermes te cilit kjo kulture perhapet.Mekanizmi i mas mediumeve ku bejne pjese :gazetat,telegrafi,revistat fotografitartistike,radioja ,televizori,kinemetografia,mobile telefonia dhe intereneti.1.Keshtu,sipas pikepamjes se pare qe quhet optimiste(nga lat.optimus-me i miri) kulturamassive paraqet kulmin e zhvillimit kulturor pergjithesisht dhe diskuresin e zhvillimit tearedheshem te tij.2.Pikepamja e dyte e cila per nga koncepti eshte kerejt kontra te pares per cka dhe quhetpesimiste(lat.pessimus-me I keqi) konsiderohen se kultura massive ne realitet,paraqet zhvillimindhe versionin me te keqe te kultures ne pergjthesi.3.Kurse pikpamja e teret e cila mundohet ta gjeje mesin e aret ne mes ketyre dy skajshmerivekonceptuale quhet meloriste(lat.-permiresim)nga se maskulturen e she ne permisimi tevazhdueshem.1.Keshtu ne baze te shpjegimit te pare me qe kultura massive krijohet nga masa(turma) dhe idedikohet asaj ajo perbuzet nga elita dicka e “pagdhendur” dhe me vlere te pa mjafetueshemartistike.2.Shpjegimi i dyte konfirmone maskulturat ne faket eshte “shpikur” nga shteresat e kultureselite edhe pse kjo gje atyre nuk ju sherben per ngopjen e oreksit te teret pore vetem simekanizem per grumbullimin e pasurive.3.Nderkaq,sipas shpjegimit te teret maskultura buron nga nevoja e masave popullore perushqimin shpiretrore (pre kulturor) ku me afiremimin permanent te saj,perehapja e maskultures Ipushtonte shteresat e pasura te shoqerise ,ngjajeshem me menyren e perhapjes se krishterizmitne fillim.Karakteristikat e kultures massivePer shumicen e autoreve kultura masive indetifikohet me kulturen industriale,sepse ajo si e tillekrijohet dhe shperndahet ne kushte te revulicionit mega indusrial.Eshte e rendesishme te thekesohet gjate kryerejes se revulicionit indusriale ndodhin mjafetndryshime te natyres socio-ekonomikedhe psikokulturore.Keshtu zanafillen dhe peromovimi i kultures masive u keshtezua nga disa faketore si p.sheksplodimi demografik i popullesise ne kete periudhe te fillimit te shekullit XX migrimi ifshataesise nga vendbanimet rurale ne ato urbane,punesimi neper indusri, masovizimi iaresimimit ndryshimi i sistemit te vlereave,permisimi i standaredit jetesore,ballafaqimi mekuleturen qytetare,popullariteti i radios dhe telivizionit etj.Nder tiparet me esenciale qe e karakterizojen kuleturen masive numrohen keto:a)Zgjerimi i kesaj kulture te re ,qe tanime depereton edhe ne meredianet me te lareget tebotes,dhe ate duke i faleminderuare mjeteve te informimit masiv.b)Universalizimi i kultures masive,e cila e nenkupton faktin se kjo kulture kishte permasauniversale dhe ne esence mbeti kudo e njejet.c)Komercializimi i kultures ,me c’rast me krijimet kulturore tregtohej ,sikur me cdo mall tjeterne kapitalizem;d)Konsilidimi dhe afermimi i krijimtarive imitative dhe reproduktive ,gje qe e demtone edhe meshume tkurrjen e krijimtarive kulturore klasike etj.Keshtu bie fjala, vepra e shkrimtari amerkian Teodor Drajzer “Nje tragjedi amerikane” e cila nekohen e botimit nuk kishte arritur ndonje sukses te vecante,kur u ekranizua si film metitullin”Vendi nen diell”te publikuar zgjoi nje shikueshmeri aq spektakulare,sa qe menjhere paskesaj shfaqjeje libri filloi te shitet me nje tirazh rekored. 9
  10. 10. Disa autore duke analizuar rolin e maskultures ne jeten shoqerore te njeriut mendojene se kjokulture ne te njeten kohe i luan dy role,ate pozitiv dhe negative.Rolin pozitiv qenderon aty se neperemes te kesaj kulture,ku cdo prodhim kulturor prodhohet nemenyre serike dhe indusriale krijohet mundesia qe pjesa ndermuese e njerezeve ta pelotesojenapetitin e tyre per kulture,Kurese roli negative i maskulturave konsiston ne ate se nuk motivohen krijimitarite kulturoreorigjinale por vetem imitohet dhe reprudukohen veprat kulturore eksistente.Disa mekanizma me te rendesishem per perhapjen e maskulturesNder mekanizemet me te vjetere permes te cilit ka filluar ekspanisioni i kultures masive eshteshtypi ku zakonishte numrohet gazeta,revista,libri etj.Per kete flet edhe sociologu Marshall Mekluan “Gjithesia e Gutenbergut-qytetrimi i librit” qe nemenyre te qaret percone alegorin pertejkohore per rolin jetik te makines se shtypese.Zakonishte si mekanizem me tipik masmediave konsiderohet gazeta e cila ne rolin e nje“tellalli” informonte opinionin per te gjitha ngjarejet me karakteristike ne shoqeri.Stripi net e vertete e luan rolin e nje reviste aregetuese illustrative,ku permese vizatimeve dhetekstit ilustrohen ngjarjet te karakterit avanturistik,kriminalistik,social,erotik etj.Radioja si mjet komunikimit masiv eshte deshmuare si mjet influentiv ,sepse kumtimin ingjarjeve me karaketer globale( si lufetrat,termeteve, vereshimeve,epidemive)ka munde te behetshpejte veteme me ndihimen e radios.Preparesia e radios krahas shtypit qenderon jo vetem ne shpejtesin informative te radios poredhe ne mundesine qe ajo te degjohet kudo,ne pune ,ne tren,ne anije,ne natyre etj.Telivizioni eshte nje medium elektronik ,I cili per shkak te influences se madhe ne opinioninpublic ,shpeshhere quhet si ‘’Fuqi e teret”ku nepermes ketije mediumi servohen informata me tendryshme per boten ,natyren ,shoqerin dhe njeriun,ku perms telivizionit informatat duke filluarnga sfera e aresimit,ekonomise,dhe shendetesise e deri te ceshteja e leteresise ,sportit dheaeronautikese.Filmi si mjet i komunikimit masiv dhe pse ka mjaft ngjajshmri me televozionin ne thelbndyshon nga ai , thuhet se televizoni ka lindur nga radioja , filmi ka lindur nga fotografia elevizese.Sot filmi paraqet elementin me te popullarizuan mas medial i cili ne bot realizon fitimemaramence prej miliarda dollaresh.Fotografia paraqet nje aso mekanizmi masmedial i cili relativisht bindeshem arrin ta pasqyroj atqe fjalet nuk mund ta bejn .Mek luani theksonte se fotografia eshte nje rembyes i fjaleve , disa te tjer ata e quajn siamshuhes i momenteve me te rendesishme jetsore me qka defenitivisht edhe harresa kalon neharresa. Fotografia eshte baz per fotoset dhe posteret me qka yjet e mdhej te filmit , muzikes aposportit behen idol per njerzimin.Interneti padyshim paraqet masmedium me te sofistikuar qe ka prodhuar ndonjeher gjeniunjerzor .Ne per mes ty njerzit e meridianeve te ndyshem jo vetem qe mund te komunikojm audio-vizielisht por edhe te marin fresh informata te bejn shit blerje te punsohen apo edhe te ndimohenne rast fatkeqsie.Sa me shum te anvesohet pozita e interneti si medium aq me teper debsohet pozita e shtypit(gazeta ,revista e libra). 10
  11. 11. Celulari eshte nje mekanizem tej i sofistikuar per kumunikim , sod funksionimi i tij ka bere njerevulicin te vertet ne fushen e informimit publik dhe aty privat .Shum sherbime te cilet me pare jepeshin vetem me internet tena per kurfar veshtersie mund tijapin kompanit telefonave cellular , mund te lexoni apo te degjoni lajme ditore , te mernirezultate te ndyshme sportive , te percillni buletinin meterologjik .Komunikimi masiv-komunikimi njerzorC’eshte komunikimi?Komunikimi percaktohet si nje varg kompleks i veprimeve dhe reagimeve ne forma dhe memjete te ndyshme i individeve , i grupeve shoqerore dhe i kulturave , qe orjentohen drejtpikesynimeve te cilat ndyshojn vazhdimisht.Nje nga dijetaret me te shquar bashkehor Umberto Eko , ka shkruar se kultura zhvillmi i saj nethelb eshte tersi te dhenash komunikimi.Nivelet e komunikimit?Ne studimet sociologjike klasifikohen kater nivele komunikimi .Komunikimi vetvetor – keshtu quhet procezi i komunikimit me veten ose me sakt procezi i temenduarit qe pergjethsisht i parapin te folerit dhe veprimeve te njerzeve.Komunikimi nderpersonal – Ki komunikim realizohet ndermjet dy-try dhe pergjethsisht pakpersona .Nje komunikim te till nderindividual , argumenton Umberto Eko burimi dhetransmetuesi i mesazhit jan i njejti njeri megjithse tek ai mund te dallohet truri i tij si burim dheaparati foles si trasmetues.Komunikimi nderpersonal ka ma shum nuanca emocionale dhe ne saj te fjaleve ose simboleveme perdorim te vacant mbrenda nje rrethi te kufizuar njerzish .Komunikimi ne grupe – ki lloj komunikimi realizohet ne rrethana te tilla shoqerore kultororepsh ne nje mledhje pune ne nje koncert muzikor ose shfaqe teatrore.Me ritjen e numrin te pjesmarsve , kumunikimet ndermjet indivedeve mbrenda ketyregrupimeve behet pergjethsisht me te nderlikuar dhe me te shum llojshme .Disa sociolog Amerikan kan verjtur se ne kolektivet e puntorve te perfshir ne pun fizike te rendperdoren fjale dhe simbole te vecanta te krijuara me piksinimin per te lajmruar njeri tjetrin per teqen me te kujdeseshem me pun kur afrohej pronari apo mbukqyresi.Komunikimi masiv – ne shoqeri moderne kjo forme e kumunikimit arrihet neprmjet nje sistemiinstutucionesh dhe paisjesh teknike te cilet ne studimet sociologjike quhen mas media ose mjetete komunikimit masiv (librat , gazetat , revistat , fotografit , telegrafi e telefoni , reklamat eangjensit e lajmeve , radio e teleteksi , televizioni ejt.)Procesi i komunikimit masiv ka disa tipare kryesore :1.Se pari numri I pjesmarsve ne te ritet shume ne krahasim me ate te komunikimit ne grup.2. Se dyti , mesazhi behet gjithnji e me pak personal por me te pergjithshem , me qellim qe tekuptohen nga nje mas e madhe e publikut dhe te shprein interesa te tij.3 se treti antaret e auditorit vecohen nga njeri tjetri dhe nga te auditoreve te tjer jo vetem ne kohee hapsire por edhe emocionalisht e psikologjikisht .4 Se katrti komunikimi masiv realizohet nepermjet teknikave dhe organizimeve komplekse.Keshtu nje gazet nje shtepi botuese nje qender radio fonike ose television vepron si kanalkomunikimi masiv vetem nese eshte i mirorganizuar.Rendesia e komunikimit masivRendesia e komunikimit massive kah anan positive dhe ate negative te komunikimit ,anapositive eshte se mjetet e komunikimit masiv japin ndimese te pazevendesueshem e gjithenji neritje per perhapjen e elenteve kulturore nga njeri sistem ne tjeterin per aferimin e kuturave dhe tepopujeve te ndryshem. 11
  12. 12. Mjete e komunikimit masiv jane force kritike vepruese kunder te gjitha paderejtesive ne shoqeritkunder cdo dukurie negative qe shqetesone shoqerine.Kurese ana negative sepes shume mjete te komunuikimite masive tashe jane ne karahune endonji paretie politike apo ndonje orgnizate qeveritare ku perkrahet ne te gjitha aspektet dhenuk e informojen opinionie me realitetin objeketiv se ka ndolle ne shoqeri por jane vegela dhe iservojen aty subjekti te cilit i takojen.MODELET DHE ELEMETET E KOMUNIKIMITModelet kryesore te komunikimitKemi tre modele te komunikimit si model te pare eshte modeli Shanon-Viver i cili dryshe njhetsi “modeli matematik te komunikimit”.Ky model arsetonte nje varg elemetesh ,duke u bazuar kryesisht ne pordorimin e telefonit i cilishpesh quhej si telekomunikim.Sipas ketij modeli transmetuese,sinjali ,sinjali I marred he marresi jane pjese te nje sistemi.Modeli Viver Nes shtohen edhe elemete te tjera1.kode te cilat jane simbole ose perberes te tjere kulturore,qe ndimojen per realizimin ekuptimeve te ndryshme dhe2)fidbekun qe ne thelb eshte qenderim I marresit ndaj dhensit.Sipas ketij modeli komunikimi eshte rrethqarkulluese nje tersi qendrimesh te orientuara qe Imundesojen si burimit te mesazheve,ashtu edhe maresve te tyre te sqarojen dhe te ndryshojenkomunikat te caktuar.Modeli Hub e pershkruan komunikimin si nje procese te ngjajeshem me kunderveprimin e njepellgu te vogel uji ,kur ne qender te tij hidhet nje gur i vogel ose nje pike uje. Ky veprim shaktone uje epellgut valeza rrethore qe perhapen shkalle –shkalle deri sa arine anen e pellgut dhepastaj kethet pas e levizin ne ne derejtim te qenderes.Rrethat e modelit Hub pasqyrojen edhe proceset fizike percimit te tingujeve dhe te valeveelektomagnetike.Elemetet e komunikimitPermbajtjaMesazhet e komunikimit masi ne permbajtje ndryshohet nga ato te komunikimit nderpersonalose ne grup sepaku ne kater drejtime kryesore:1)ane me pak personale2) me pak te specializuar3)me shpejet4)me kalimtarePerbajtja e komunikimit massive kryen disa funksione te rendesishme:Si funksion kryesore i mjetev te komuniikimit masiv eshte njoftimi i njerezeve per dukuri dhengjareje nga te ndryshme,ku neprmjet analizave dhe kometeve ato i ndihmojen njerezit tekuptojenme mire thelbin e cehtejeve qe trajtojen.Masmedia ndihmon per derejtimin e mendimeve te masave te gjera per edukimin dheshoqerizimin e tyre,por programet te caktuar te mjeteve te komunikimit masiv mund edhe tekeqinformojne e keqereduktojn.te analizojem nje shembull te thjeshteNe nje shoqeri te perbere nga popullsi e baredhe dhe zezake nje qender televizive pergadite njeprogram qe percon mesazhin e afrimit te racave te kapercimit te dallimeve racore.KomunikuesiPerfaqeson nje grup specialistesh qe bashkpunojen duke kryer secili detyrat te profilizuar nefusha te ndryshme.Grupi i tille perbehet nga gazetare,redaktore, regjisore,operatore,punonjesit tekniko –ekonomiketj. 12
  13. 13. Per shembull per te percuar konkeretisht mesazhin e kapercimit te dallimeve racore grupi ispecialisteve te televizonit pasqyrojen nje dasem te mareteses se nje gruaje te bardhe me njezezak.KodetKomunikimi masiv realizohet edhe nepermjet kodev ,kete nenkuptojem kryesisht gjuhen esiboleve qe perzgjedhen per te percuare me mire measzhe te caktuarku me ane te mjetev tekomunikimit masiv krijohet ,ndryshohet dhe perhapen kode te shumellojeshme.Per shembull ne rastin konkret qe po shqryrtojem martesa simbolozon aferimi bashkimin e dyracave te ndryshme tejkalimin e paragjykimeve racore.PerzgjedhesitNe perbereje te organizatve te masmediave punojen edhe specialist si redaktore e sherbimit tetrasmetimit,personeli i vijemarresit televiziv derejtues te teatreve .Keta perzgjedhes dhe pergjithesisht nuk jane krijueste permbajtjes por veprojen kryesyshte sivlersues te saj.Perzgjedhesit vendosin per gjithecka qe teransmetojen per radhen e menyren etreansmetimit,specialist te tille japin ndihmese te rendesishem per permisimin e mesazheve qetransmetohen nga mjete te ndryshme te komunikimit masiv.Perzgjedhesi vendose nese do ti transmetohet dhe ne cilen ore ,nese e vlereson shume terendesishem per qetesimin e mosmareveshjeve racore ata vendosin ta teransmetojen keteprogram neo ret me te shikuar televizive.ose nese queht jot e rendesishem vedosimtateransmetojen neo ret qe ndicet me pak nga teleshikuesit.RregullatoretMjetet e komunikimi masiv ndikim ndjeshem ushtrojen edhe te ashtuquajturit regullore net ecilet perfeshihen komisione qeveritare ,organizatat perofisionale, gjyqet etjKane kompetenca te shumta te ferenojn ose te nxisin publikun e mesazheve te caktuare ,tembyllinndonje teater ,deri edhe t’i hiqet lejen e ushtrimit te veprimtaris teliveizive ,radio apogazeteve te ndryshme.FiltraFitrat mund te jene parapelqime kulturore paragjykime te ndryshme pervoja jetesore vetjake sidhe rethanet e tjera qe kane te bejen me perjetimin e shkaktuare nga mjetet komunikimitmassive.Per nje teleshikuese te perfeshira ne levizje te kunder dallimeve racore mesazhe qe percjell kyprogram televiziv vlersohet si arritje dhe demokratizimin shoqerise moderene.AuditoretAuditoret te mjetet e komunikimit massive quhen individet dhe grupet shoqerore qe ndjekinperogerame e tyre ,ne rasten konkerete auditori i programit kunder dallimeve racore quen tegjitha teleshikuesit qe percjellin ate.NdikimetNdikimet e mjeteve te komunikimit masiv klasifikohen ne dy kategori kryesore te cilatderthurenme njera tjeteren ne nje mast e madhe.E para ndikimet specifike te pernbatjes se komunikimit masiv mbi individet e vacant.te njeauditoriE dyta efekt e pegjithshem te mediave te caktuar ne nje shoqeri.Cregullimet dhe zhurmatShume burime te ceregullimeve dhe zhurmave jane fizike si derprerja e valeve te radios shtypjae gazettes me cilesi te dobet ,filimi I ngjarejev te ndryshme jashte fokusimit ,ceregullimet nukndollin vetem teknikisht ne kanale perkatese. Mjaft prej ceregullimeve ne komunikimin masiv kane te bejen me moskuptimin osekeqkuptimin. 13
  14. 14. PerforcimiMjetet e komunikimit masiv perfercojen mesazhinet duke i perhapur ne audetorin me te gjeredhe permese transmetimit te perseritura nga njera ane dhe duke percaketuar shkallen e rendesisese cdo mesazhi nga ana tjeter.Nga masa e theksimit percaktohet ne nje shkale te madhe forca bindes dhe nxitese e mesazhievete percjellura nga mjetet e komunikimit masiv.FedbekuFedbeku eshte pergjigjja soe reflektimi I antareve te auditorit ndaj nje mesazhi te percuara nganje sistemi.Ne kumunikim nderpersonal nje reflektim i till eshte me I drejtperdrejt dhe me I shpejt se nekumunikin masiv.Pervoja tregon se masa shpejtsi dhe cilsia e qendrimeve te tilla luajn rrol te rendesishme nepermisimin e veprimtaris se mjeteve te kumunikimit masiv psh nga qendrimi miratues osekundershtues te auditorit ndaj programit per afrimin e te bardheve me zezaket qendra teliviziveperkatese persos programet e me vonshme qe trajtohen keto tema .ARGOJA SABIA DHE HUMORI SI ELEMENTE TE KOMUNIKIMIT PUBLIK.Argoja sabia dhe humori jan nacione qe lidhin gusht me indin e letersis e kjo eshte gjuha e cilasi mekanizem bazik per komunikim.Gjat histories se zhvillimit te shoqeris njerzit kan krijuar gjuhe , dialekte , zhargone te ndyshmeme te cilet e kan percuar tere trashigimin kulturore te njerzimit nga nje gjenerat ne tjetren .Sociologjia e letersis i studion keto dukuri gjuhsore me qe ato kan lindur si nevoj imediate enjerzve te nje kohe .ArgojaNacioni argo dhe zhargon jo vetem qe nuk jan te njejta por ato paraqesin dy kategori gjuhsorekrejtsisht te ndyshme .Argoja paraqet nje minigjuhe speciale me te cilen nje kategori e njerzve kominikojne ne mesveti per deri sa te tjeret i çkyçin nga ky process kurse zhargoni eshte nje lloj gjuhe ne rruge e cilanuk qan koken per rregulla gramatikore dhe standartet e gjuhes letrare.Me von ky kuptim transformohet duke nen kuptuar gjuhen tinzare qe perdorej nga nje shtresnjerzish te mergjinalizuar .Studiusi i njohur i kesaj problematike Pier Girod ne vepren e ty te njohur Argoja shkruan seargoja si dukuri ne fakt paraqeitet diku mes shek XII – XIII , ajo sispas ty ishte nje gjuhe secretee devijanteve te shoqeris te cilat e perdorin ate me qellim qe pjesen tjeter e shoqeris mos i kuptojplanet e tyre .Sod haste argoja edhe neper kazermat e ushtareve ne teatro e aktoreve ne sallat e sportisve apoklubet e shkrimtareve .Si grupe me illustrative qe perdorin shprehje nga argo fjalori llogariten shoqatat e shehta (pshmasonerike , okultiste , magjistare) , klubet diplomatike , sektet fetare por edhe bandat mafioze ,ushtaret misionar , spiunet profesionist , grupet e falsifikatoreve etj.Ne kete kontekst shpesh permendet agro fjalori i nje isht te burgosuri francez me emrin Vidok.Ky fjalor i cili perbehej prej mbi 1500 shprehjeve sekrete me qe njihej vetem nga te burgosuritperdorej net e gjitha burgjet franceze ne fillim te shek XIX.Keshtu psh tek nje pjese e rinise shqiptare ne Maqedoni , babai quhet si “plaku im” , Pilici si “iziu”ushqimi si “tagji”rakia si “uje zemzemi” , vetura si “karroce” , dashnorja si “zogez” , puthjasi “gastroskopi” , parate si “shushla”e keshtu me radhe.Per shum studiues te kesaj dukurie , nder shkrimtaret e pare qe me seriozisht u angazhua perpasurimin poetic te argose ishte Viktor Ygoja. 14
  15. 15. SabiaSikur argoja ashtu edhe sabia , paraqet fenomen gjuhesore te atille qe ka per qellim lehtesimin eplotesimit te nevojave te ndonje kategorie te caktuar njerezore.Sabia paraqet nje gjuhe te reduktuar , e cila nje grupi te njerzve iu sherben per te vendosurkumunikim elementar me ndonje grup tjeter , me qe te dy grupet nuk e njohin gjuhen e njeritjetrit , edhe pse e kane te domosdoshem bashkepunimin mes tyre.Etimologjikisht fjala sabi rejdh nga fjala fringe “sabir” qe ne gjuhen shqipe do te thote llafosje ,bisede.Nese analizohen me kujdes argoja dhe sabia , lehte do te munde te kuptohet se keto dyja ne faktjane dukuri gjuhesore te kunderta ne mes veti.Derisa argoja paraqet gjuhe introverte , me qe komunikimi eshte i kthyer ndaj brendis se grupitte izoluar , sabia eshte gjuhe ekstraverte sepse komunikimi eshte i kthyer ndaj anetarve tegrupeve te jashtme .Per ta ilustruar kete lloj te komunikimit , shpeshher merret i ashtuquajturi “pixhin inglish” (ngaanglishtja pigeon – pune )i cili paraqet nje konglomerat gjuhesor anglo – kinez , qe ishte sajuarper shkak te interesit afarist te tregtareve anglez dhe puntoreve kinez.Keshtu nga e gjithe kjo qe u tha mund te perfundojme se sabia paraqet ate fond gjuhesor “terrudhur” qe ka per qellim vendosjen e komunikimit mes dy grupeve te ndryshme gjuhesore.HumoriHumori paraqet nje concept mjaft intersant ne sociologjine e kultures dhe artit.Ku numrohen : galgenhumori , satira , ironia , sarkazma , barsoleta , karikatura etj.Besohet se shperja humor rrjedh nga fjala latine “humor”qe do te thote “lageshti apo leng”.Qysh Aristoteli thoshte se komedia i imiton veset qesharake te njerezve , nderkaq qe veteqesharakja eshte pjese e te shemtuares(shih Aristoteli:Poetika )Humori eshte ai “skenim” komik i realitetit qe ka per qellim disponimin e njeriut nepermes te teqeshurit.Humori zevogelon tensionin e raporteve shoqerore e relakson stresin dhe e neutralizonnervozen.Humori e sforcon dhe e zbukuron komunikimin shoqeroreHumori i lufton dukurit negative ne shoqeri duke u tallur me atoHumori i zbavite njerzit e te gjitha moshaveGalgenhumori -(gjer galgen i zi) ne realitet eshte i ashtequajtur humori i zi ,sepse sic mund tekuptohet nga vete emertimi ,e nenkupton ate situate komike qe zgjon qeshjendhimbeshme.humori i zi me fjale tjera e paraqet ate gjendje ku qeshja eshte e turperuar ,sepsefundi I saj permban vaj.Si shembull tipik permendet rasti me te burgosurin te cilin e nxjerin nga qelia e burgut per tavarur,dhe ky duke mos e ditur se cfare po ndodh shikon diten e buker me diell dhe thote “sa emerkulluesheme eshte kjo dite”Satira-(lat.satira –fshikullim) eshte ai lloj i krijimtarise leterare dhe artistike me te cilenperqeshen dhe perbuzen te gjitha dukurite negative dhe te shumtuare ne shoqeri.Eshte e njohur satira e ilimunistit freng Volterit i cili iden e gabuar mjesjetare se disa njerezekane gjake te kuq dhe me gjake te kalter e satarizon me kete komete”do te besoje se ka njerezeme gjake te kuq dhe me gjake te kaleter nese i shoh disa femije te sapolindur me shala ,krse tetjeret me cizme dhe mamuuze,me cka do te ishte kuptuar se keta te fundit jane krijuare per tehipur femijeve ne me shale. 15
  16. 16. Ironia-paraqet ate lloje te humorit i cili perqeshjen e ngjarejeve dhe dukurive negative e ben mendihmen e nje perbuzjeje te holle.Per ironic eshte konstatimi se Amerikanet e sotesheme aq shume jane te pereokupuar mediskriminimi e popujeve te vegjel ne bote sa thejeshet nuk kane kohe te merren mediskriminimin e zezakeve ne Amerike.Sarkazmi- eshte ajo form e humorit qe duket se flet seriozisht,porn e faket zgerdhiet pa turpejani verosni me ne se keshtu do te ndijenime mire .Sarkazma ks edhe ne disa shpereje simbolike dhe figurative ku ideja themelore e fjalespapritmas pezhorativizohet. Keshtu p.sh morgue i qytetit quhet si ‘muzeum i te ftofeteve” kursevarezat si “parkingu i te vedekureve”Barsoleta- nenkupton ate kategori te krijimtarise latrare dhe popullore me te cilen perqeshenmomentet dhe dukurite e perditeshme nga jeta e njeriut.Barsoleta si kereacion eshte present ne jeten e cdo gupemoshe sepse qellimi kryesor eshtedisponimi dhe raporti i ngrofet miqesor.Karikatura-paraqet nje version humori i cili jetesishet eshte i lidhur me vizatimin e atyremometeve komike qe perken ceshtjen me te erndesisheme te jetes se njeriutKarikatuara ndryshe mund te quajem edhe” humore lakonik” sepse gjerat e medha.Si e tille karikatura paraqitet ne dy forma pa fjale ku felet vetem vizatimet dhe me fjale kupervec vizatimit ka edhe tekste te shkuret. 16
  17. 17. Pjesa e dyteMedia si komunikim masivNe shoqerite e soteme media luan nje rol te rendesiahem per shperdarejen e informacionit dhedijeve. Media gjithashtu na siguron zbavitje dhe avanture dhe cdo dite e me shume ndikonvelerat sjedhjet dhe veprimet tona,perfeshire dhe menyren si mendojem.Emri “media”qe rrjedhe perej fjales medium e qe nenkuptojem mjet trasmetimi e derlidhjesshoqerore.Ne jeten e perediteshme perdoret edhe togfjaleshi “mass-media” qe nenkupton mjet ikomunikimit masiv e qe paraqet teresin e rrugeve dhe menyren per informimin e shoqerise dhebashkebisedimin me publikun perms fjales se shtypur si dhe zerit,fotografis statike e dinamikesin e radio,telivizion etj.Mjetet tradicionale te komunikimit jane:1.shtypi2.radio-televizioni3.filmiShtypi radio dhe telivizioni si mjete te komunikimit masiv si dhe zhvillimi i tyre dhe persosja eperhershme e informacionit publik i dhane nje derejtim te ri zhvillimit shoqerore sidomos nefunde te viteve te 30 te shekullit XX kure filloi organizimi i teleqenderave te para ne Angli e cilau zhvillua pas Lufetes se dyte boterore.Mjetet moderene ose te superteknikes bashkohore te komunikimit jane :1.kompjuteri2.internetiHistoria e medijes-Historia e krijimit dhe zhvillimit te mediave eshte bere rrugeve me te shpejta apo me tegadalesuara,me te renda apo me te leheta varesishte nga zhvillimi i nivelit ekonomik,politik dhe kuleturor i vendeve dhe shoqerive te ndryshme.Historia e medias eshte nje histori komunikim ,por jo i barabaret me te ,komunikimi eshte ivjeter sa njerezimi ,aq sa gjuha eshte perberese e qeniese njerezore.Njerzit qysh ne lashtesi kane komunikuar midi tyre me mjete te ndryshme :Komunikimi verbal(neperemjet gjuhes se folurit) ose jo verbal (gjuha e trupit) niveli ipare ,komunikimi nepermjet shtypit te shkruar(niveli i dyte) dhe nepermjet procesimitdixhital(kompjuterit) niveli i trete,ne kete kuptim njerzit kane perdoru “media “ si dhe mjete tedryshme per te komunikuar me njeri tjetrin.Komunikimi verbal-kryet nepermjet gjuhes se folurit qe nenkupton nje kontakte foles Iderejteperdrejt ne mese dhenesit dhe maresit keto dy subjekte perdorin fjalet per te kumtuare,aposhpjeguar dicka.Komunikimi jo verbal ( niveli i pare) kryet neprmjet gjuhes se trupit me kete komunikimnenkuptojem cdo vendosje te kontaktit me dike tjeter,icili nuk kryet me ane te te folurit,por mesibole e veprime te tjera.Komunikimi nepermjet shtypit te shkruar (niveli i dyte)me kete komuikim nenkuptojem sekryet kryesishte neprmjet mediave te shkruara sic jane: gazeta ,revistat,pavfleta edryshme etjKomunikimi nepermjet procezimit dixhital(niveli i trete)me kete komunikim nenekuptojkomunikimin me te avancuar dhe per kete qellime eshte edhe niveli I teret I komunikimit kryetnga mas-mediumet ose mediat elektronike: telivizoni,radio,filmi,interneti etj.Historia e mediave kane filluare te zhvillohen ne foreme te botimeve te thjeshta,tepamfletev,mediav elektronike,ne forem te radiostacioneve te thjeshta lokale duke arritur ne ditete soteme qe eshte gjitheperfirese dhe e llojllojeshme si per nga permbajtja poashtu edhe per ngaforma. 17
  18. 18. Modeli matematikor i komunikimit-Shanon ViverNe vitin 1948 dy matamaticent publikuan modelin e komunikimit si process e cila me pas do tebehej shume popullor ne shkencen e komunikimit dhe do te njihet me emrin skema ShanonViver.kjo skem zhvillohet ne menyre lineare nga burimi i maresit nepermjet mesazhit i cilikodohet kalon nepermjet kanalit dhe mund te ekspozohet ndaje nderyresve te ndryshem qeetiketohet si zhurem pasi ta marre ket mesazh maresi reagon (jep feedbekun)eshte kritikuar perthjeshtesin e saj skema Shanon Viveri por eshte mare si baze e komunikimit.Nivelet e komunikimit jane:1.komunikimi mbareshoqerore 4.intragrupor- familjar2.komunikimi institucional –organizativ 5.komunikimi intrpersonal.3.komunikimi intragruporMe komunikim mbarashoqeroer nenkuptojem kur komuniket ne mbareshoqerin respektivishmbrenda nje shteti pa mare paresysh nivelet e shoqerise,kurese komnikimi instucional apoorganizativ nenkuptojm se komunikimi behet mbreda instucioneve apo organizate sic janeqevria,parlameti gjyqet e ndryshme kurse mbrenda organizates mberenda hirarkise seorganizates.Me ket lloj te komunikimit intragrupor nenkuptojm kur komunikohet brenda sidikatave qejane te panvarura nga shteti.kurse komunikimi intragrupor familijar kryet kryesishte mbrendafamiljese dhe ai intrapersonal ky komunikim kryet kryesishte mberenda nje grup te vogeleindividesh ne mes dy apo tere personave.Ne kete piramid media gjendet e vendosur ne maje stje ku realizohet komunikimimbareshoqerore ose komunikimi masiv.Komunikimi masiv kuptohet te gjitha format e komunikimit qe transmetojen permajtje tecaketuar me nje fare periodiciteti nepermjet mjetve teknike te purpunimit te mesazhite nemenyre indirekte ne menyre te nje aneshme ne nje public dispers.Shoqeria mediatike si ideIdeja e “shoqerise mediatike” shfaqet per here te pare ne fillim te viteve 60 dhe perkon me ritjene shpejet te radios dhe TV si mediume zoteruese ne jeten e perditeshme ne Evrope.Paralelisht me kete term filloi te perdorej edhe termi “shoqeri mediatike”Historiani norvegjez Hans FredrijDahl (1994)ka nenvizuar se para “shoqerise mediatike”ishte “shoqeria massive” dhe termi si “kulture massive” dhe “komunikim masiv” ku I referojeefetit te teknologjive te reja te komunikimit ne shoqerit e fillim te shekullit te 20-te.Vecorit e mediave kryesoreMediat e shtypurShtypi është mënyrë e veçantë e shumëzimit dhe njëra nga fazat në industrinë grafike ku formae shtypit bie në kontakt me letrën apo me ndonjë tjetër bartëse të shtypit dhe me ndikimin eforcës (presioni i shtypit), transferohet ngjyra nga forma e shtypit në letër (kopja e shtypur).Pas shpikjes së shkronjave lëvizëse të Gutenbergut, shtypi fillon me makina të shtypit pllaka nëpllakë, në të cilën shfrytëzohet forma, në formë të pllakës së rrafshët, kurse shtypi është kryerme ndihmën e pllakës tjetër të të rrafshët. Kjo mënyrë e përfaqëson teknikën e shtypit të lartë.Pasi që shtypi me pllaka në pllakë nuk ishte efikase (nuk ishte i mundur shtypi i njejt në tërësipërfaqen e pllakës), shtypi fillon me makina ku shtypi bëhet me anë të rrotullimit.Shypi eshte pasqyre e gjalle e fjales se shkruare ,qe buron nga shpirti i kombit dhe qellimi ishtypit eshte shume me i laret t’i sjelle dobi nje ceshtejese qe i shereben ,te perpiqet te ndertojete perfaqesoje dhe te udheheqe opinionin publik ne ceshtje te dites te perkrha gjithe derejtesindhe te luftoje paderejtesin.Historia e medias moderne fillon me librin e shtypur sgurisht nje lloje revulicioni pavaresishtese ne fillim ishte nje mjet teknik per riprodhimin e librave te njetat me ato qe kopjoeshin me 18
  19. 19. dore.ku me kalimin e kohes shtypi,si pamfletat dhe traktet politike e fetare te cilat luajten nje rolne shenderimin e botes mesjetare.Botimi i librit filloi kah fundi i shek .XVI duke perfeshire te lexuarit ne publik,historia emevoneshme e librit eshte ajo e zhvillimit te qenderueshem ne volum dhe llojllojeshmeria tepermbajtjes por po ashtu per lirine e shtypit dhe te derejtat e autorit.Duke filluar nga shek. XVII e ne vazhdim pothuaj se kudo qeverite dhe autoritetet kishtarezbatuan censure te foret per shtypin ,megjithese jo me efektivitet e nje shtetit totalitar modern.Kunder censures nga qeveria u be nga poeti angleze Xhon Milton me nje takt te botuar me vitin1644.liria e shtypit eci paralelisht me lirin demokratike politike dhe ajo u realizuar vetem atje kutriumfoi demokracia.GazetaHistorianet e shtypit boterore si format me te lashta te nje organi shtypi me karakter public te njeflete a fletorje kane peranuar dhe buletinin qe u botua ne Rome ne shekullin e pare para eres sere “Acta d’urna”(ngjareje e perditeshme) dhe “Acta Senata”(ngjareje –kronike e Senatit) Actad’urna vijoj te qarkulloje ne shek.XIV te rejat e dite shkrueshin ne fleta dhe ne tabla prej gipsidhe afishoehshin ne udhekryqe ne qenderen kryesore te Romes.Megjithese shtyp shkronja e pare (nje makine shkrimi e thjeshte) u shpike ne vitin1440 ngagjermani Jan Gutenberg,deri ne shkurt te vitit 1597 nuk behet fjale per ndonje botim nenetyren e revistes.Nje tjete fletore me e perparuar qe i afrojet deri diku gazettes se soteme ishte gazeta kineze ePekinit “Tsing Biao” e permujeshme e lajmeve.Ne Venedik ne dhjetvjecarin e fundit te shek. XVI ishte krijuar byroja e posaceme qe mereshteme bledhejen me sistemimi dhe shperdarjen e lajemev te reja njoftimev me karakterpolitik,ekonomik,tregtare. Mandaj edhe emri i gazettes ka aredhur nga emertimi i gazettes kaaredhure nga emertimi I monedhese “La gazzeta”me te cilen shitej buletini i “te rejev” teVendikut.Vecorit edhe karakteristikat gazetese jane :1.Dalja e regullt dhe ne interval kohe te percaktuare.2.Foreme komode3.Referim per gjarejet aktuale.4.Funksionet te sferes publike.5.Audenca urbane sekulare.6.Liria relative.Media elektronikeM.elektronike lujane rol te rendesishem ne zhvillimin e shoqerise e vecmas ne zhvillimin eraporetev demokratike dhe shoqerise demokratike.Mediat elekrtonike kane rendesi dhe velere te madhe ne informimin e opinionit publik lidhur megjarejet dhe ndodhite brenda nje vendi perkatesishte shteti,ato linden mga teknologjiteparaegzistuese-telefoni,telegrafi.fotografia statike dhe e levizeshme dhe regjistrimi I zeritSi media elektronike jane :radioja,telivizioni dhe filmi.Radio dhe TV : Radioja (lat.: radius = rreze) është një aparat elektronik marrës - dhënës irrezeve elektromagnetike, të ashtuquajtura radiovalë.kane nje histori 80 dhe 50 si masmedia dhe te dyjat linden nga teknologjia paraekzistueseradioja percjelljen e ketyre porosive zerore sic dihet ,e baen nepermes te sinjalit elektronik tepercura ne eter.Nje tip dalluese i RTV ka qene shkalla e laret e rregullimit te tyre me ligji ,kontrollit apolicencimi nga autoritetet publike kurse tipari i dyte i perbashket ka qene modeli i tyre i 19
  20. 20. shperdarjes qender –periferi dhe lidhja e Tv kombetare me jeten politike dhe qenderat e pushtetitte shoqerise.Televizioni nje perej mjeteve te teknikes se perparuar bashkohese per komunikim publik morihov shpejet ku perms frekuencave ultra te shkurta ai percjell informacionet publike deri 50kmme dimen e stacionev Rele ne distance me te madhe.Ne shqiperi i pari radiostacion u ngrit ne Tirane me 28 nentore te vitit 1938 si instucion shtetrorekurese ne Kosove radioperhapja e pare ne gjuhen shqipe u themelua ne Prizeren me 5 shkurt teviti 1945.Telivizioni si burim kryesore i te rejave dhe informacioneve nga shumica e njerezev dhe kanalkryesore i komunikimit midise politikaneve dhe qytetareve sidomos ne kohe zgjedhjesh,ka rolinformal te informuesit public.TV -ka rol informal te informuesit publik TV ka mbetur pergjithesisht I besueshem dhe ka njerol tjeter eshte edukator per femijet ne shkolle dhete rituri ne shtepi eshte kanal me me I madhereklamuese.Karakteristi e radiose prodhim fleksibel dhe ekonomik ,fleksibil ne perdorim ,permbajtja teshumefishta ,liri relative, perdorim individual, potencial per pjesmareje.Karakteristi e TV eshte se arrin nje mase te madhe njerezesh permbajtja audiovizuele,teknologji dhe organizim komplekse ,ka karakter publik dhe regullim te gjere ka karakterkombetare dhe nderkombtare forma e permbajtej shume e laremishme.FilmiFilmi fillon ne fund te shekullit te 19 si nje risi teknologjike ,filmi transferoi nje tradite te vjeterte zbavitjese ne nje mjet te ri prezantimi dhe shperndarjeje, duke ofruar histori,spektakel,muzike,drame,humor dhe truke teknike per konsum popullor.Filmi ka ti shteresa tetjera domethanese ne historin e filmit,e para perdorimi I filmit sipropaganda ia vlen te theksohet kur zbatohet per qellime nacionaliste dhe shoqerore,bazuare nenumrin e madhe te shikuesve,realizimin e sopuzuar,ndikimin emocional dhe popullaritetin.Edhe sot filmi vazhdone te kete elemete ideologjike ose propagadistike ne shume filmapopullore zbavitese dhe ne shoqerit politikisht te lira.Nga te gjithe tetjeret filmi eshte padyshimi me I brishti ndaje nderhyrjeve te jashteme dhendoshta me shume subjekte I presioneve konfermiste per shkak kapitalit te madhe te angazhuarne te. Tri pika kthese ne historine e filmit kane qene:1.Amerikanizmi I industrise se filmit dhe kultures se filmit ne vitet pas Lufetes se dyte botrore.2.Mberitja e televizionit.3.Ndarja e filmi nga kinemajaKarakteristikat e filmit jane :teknologji audiovizuele,nga performanca publike tek eksperiencapersonale,terheqje e gjere ,fikision pergjithesishte narrativ me shume karrakter nderkombetare sesa kombetare eshte subjekt per kontroll social ,nga tregu masiv ne tergun e shumefishte.InternetiFilloi kryesisht si nje mjet jo komercial komunikimi dhe shkembim te dhenash midiseperofsionisteve por ritja e tij e shpejet u ushqye nga potenciali si nje furnizues te mirash dheshume sherbimesh fitimperuse dhe si nje alternative ndaj mjeteve te tjerea te komunikimitintrapersonal.Perhapja e tij ndodhi me shpejt ne Ameriken e Veriut dhe Evropen Veriore ,ne Amerike ne vitin2001 afero 60-70% e popullsise kishin akses ne internet.Mendohet sesa me shume te avancohet pozita interneti si mediume ekstra modern aq me teperdobesohet pazita e shtypit( gazetase,revistes,librit) meqenese sot te gjitha permbajtjet e ketyre tefundit mund t’i gjejme ne internet . 20
  21. 21. Interneti nuk ka pronar,nuk kontrollohet ose organizohet nga nje trup I vetem por thjesht njerrjet kompiutersh te lidhura nderkombtarisht qe operojen ne baze te protokolleve te pranuara nemareveshje.Megjithese ata qe e perdorin(keqperdorin) internetin mund te jene pergjegjes para ligjit dheregullave te shtetit ne te cilin jetojne ose para ligjit nderkombetar.Karakteristik e internetit eshte teknologji e bazuar ne komputera,karakter hibrid ,flksibel,ipaspecifikuar,potencial per nderveprim funksione publik dhe privat ,shkalla e ulet e rregullimitligjor nderlidhje, I kundogjendur dhe ipanvarur nga vendi I arriteshem per individet sikomunikuese.Roli dhe vendi i medias ne shoqeriNe teresin e elementeve qe perbejen jeten shoqerore,mediat kane krjuare vendin e tyre tek ajo qeHabermasi e quan “sfere publike”.Konkluzioni kryesore i Habermarsit(1989)ishte qe sistemi social i demokracive kapitalisteindusriale mund te pershkruaj si nje sferesh te nderlidhura por autonomi.Ai tregoji per rolin e agjencive shtetrore per te siguruar nje kuader ligjor dhe ekonomik teqenderushem per jeten shoqerore,dhe ne anen tjeter rolin e ndermarejev indusriale dhe atoprivate te bizenesit shpalosen ne ate qe eshte emertuar si sfere shoqerore ,ndersa sfera intimeeshte fusha e jetes familjare.Elementi ndermjetes i sistemit eshte sfera publike, qe perfeshinte instucionet kryesorepolitike dhe kulturore si dhe median si pushtet i katert.Qe historikisht sfera publike ka patur nje funksion proaktiv ,ne mbrojetjen e te derejtaveekonomike dhe politike te individit munde te thuhet me pergjesishte se ajo ka negocuare termate bashkpunimit midis agjeteve social dhe shteti.Ndersa Habermasi theksonte potencialin ,utopik te sferea sociale dhe kur vajtonte reneia e sajne kohen moderne ,studime te mevoneshme kane vazhduar te debatojen statusin e modelit si njeteori historike sistemike deri dhe normative te komunikimit.Vlerat e modelit qendron ne faktin se ai e vendos median ne nje harte konceptuale meinstucionet qenderore te shoqerise bashkohore.Ajo cka eshte e perbashket ne te dyja qasjet ndaj medias-normative apo teorike eshte natyra enderlidhjeve midis sferave ,sidomos autonomia e tyre relative dhe forcat qe rregullojeneinteresat qe bien ne konflikt.Keto perefeshijen efektin e shperdarjese se informacionit,shprhejen e mendimeve dhe zerave tendryshem ,ndihmesen per krijimin e opinionit public ne ceshteje te caktuar dhe letesimin edebatit.Veprimtarit te shumeta aregetuese dhe kulturore te mediase mund te numerohen gjithashtu siqellime te miratuara.Burimet e detyrimit normativeBurimet jane shume te qareta por ajo qe eshte ende e paqaret eshte problemi qe atobaretin,mediat ne nje shoqeri te lire ,ne pjesen me te madhe te tyre,nuk kane asenje detyrim perte kryere shume nga qellimet e vleresuara pozitivishte te cilat u jane referuar me laret ose qemarrin si te mireqena.Ato nuk derejtohen nga qeveria dhe as punojne ne emer te qeverise.Midis burimeve te priteshmerive normative ,nder me themelore ka gjasa te jene ato qe burojennga konteksti historic qe i ka dhene forme roli te instucionet te medias .kjo ka nenkuptuar njelidhje te ngushte midis instucioneve demokratike politike dhe rolit te medias si postier lajmeshedhe formues opinioni.Se dyti ka pretendime per rolin e medias si e tere nga publiku i pergjitheshem dhe kjo vjen eshprehur ose si opinion public ose me pashmangeshmerisht nga publiu si audience e njepublikimi te vecanet te medias.kjo reflekton faktin se mediat jane te lidhura ne nje vareg 21
  22. 22. maredhenesh tregu me bleresit dhe klientet e tyre,keta te fundit kane gjithashtu nje lloj ndikimine sjelljen e medias.Jane edhe dy burime te tjera ndikime,me nje fuqi te ndryshueshme,nje nga keta eshte shteti dheagjensite qeveritare.Burimi tjeter i ndikimit eshte me i perhapur,por shpesh efektiv,qe buron nga interesa teshumeta,sidomos ekonomik ,por edhe kulturor dhe social qe ndikon nga masmedia sidomospersa i takon lajemeve dhe informacionitIndivide te fuqishem apo organizata mund te demtohen nga lajmet dhe gjithashtu mund te kenenevoje per to per te plotesuar qellimet e tyre,per kete aresye ,ata gjithemon mbajen nje sy tekmedia per mbrojetjen e tyre ose kerkojen te ndikojen ate.Ceshtjet kryesore te teorise sociale te mediasKetu do te perqendroem ne tri tipe kryesore te problemeve qe kane dale gjate debateve lidhur memaredheniet midis medias dhe shoqerise.Liria e medias- duhet te jete e lire nga kontrolli i qeverise ose i interesave te tjera tefuqishme,ne menyre qe t’i lejoje atyre te raportojen dhe shprehen lirshem dhe ne menyre tepavarur dhe te plotesojne nevojat e audiencave te tyre.Liria konsiston para se gjithash ne mungesen e cdo censure apo leje paraprake ose ndereshimipas nje publikimi qe nuk eshte i paligjishem.Pluralizmi i pronesis- kundereshton perqendrimin e pronesise dhe monopolin e kontrollit,qofet kjo nga ana e shtetit ose nga industria private medias.Deversiteti i opinioneve ,permbajtjes informative dhe kulturore-sistemi mediatik nepergjithesi duhet te shfaqet nje gama peroduketesh qe pasqyrojen diversiteti e shoqerise,sidomos per sa i perket rajoneve ,politikes, fese ,etenise,kultures e keshtu me rradhe.Efektet positive i medias1.Mbeshtetje per te mbajtur rendin public dhe sigurine e shtetit,medias nuk i kerkohet tebejne punen e policies apo te autoritetev te tjera ,sektore ne te cilat ato duhet te mbajen nje sykritik,por ka nje opinion te pergjitheshme ne sisteme demokratike qe ka disa kufizime ne lirine emedias dhe disa ceshtje per te cvilat kane per detyre te mbeshtesin autoritetet.2.Mbeshteteje per procese demokratike-mediat japin nje kontribut ne mbarevajtjen einstucioneve shoqerore ku kontributin japin duke publikuar informacione te plot ate besueshmedhe te ndereshme per ceshtje publike ,duke lehtesuar pjesemarrjen e qytetareve ne jeten politikedhe sociale e keshtu me rradhe.3.Sigurimi i cilesise kulturore- ne kete kategori jane te shumellojeshem,duke filluar nga ceshtjete moralit dhe meresjelljes deri tek ceshteje te kultures dhe shijes estetike ,nga media pritet terespektoj ,ne most e mbeshtese ,vlera zoteruese dhe standarde morale te shoqerise net e cilinveprojen dhe tu japin mundesi per shprehje megjithese kjo kerkohet me me pak force.4.Plotesimi i detyrimeve nderkombtare-mediat jane instucione tipike kombetare ,ato mund tekene nje game nderkombetare mbulimi dhe kane ndikim ne antaret e komunikimit te gjerenderkombetare,ne anen positive ,velersohet roli i medias per raportimin ne menyre konstruktiveper ceshtje qe lidhen me zhvillimin ,fatekeqesite dhe emergjencat dhe per ceshtje globaleshendetit dhe mjedisit.Mediat si pushteti i katerTerrmi “pushtet I kater” u formua nga Edmond Burke ne fund dhekullit e XVIII ne Angli per tetreguar fuqine politike te shtypit ne nje nivel me tre pushtetet e tjera ne mjedise britanike:Lordet,Kisha dhe Komunat.Te gjtha levizjet reformuse dhe revulicionare pas shek. te XVIII perfeshire edhe lirin e shtypit nemanifestimet e tyre dhe e perdoren ate ne peraketik per te cuar perpara kauzat e tyre,keshtu 22
  23. 23. shekulli XX mund te pershkruet si “epoka e pare masmediumev” ku pershkruen ceshtjet qedolen gjate dy ose tre dekadet te pare te shekullit XX ka me shume interes historic ku me ate ena ndimojne te kuptojem te tashemenTre seri idesh ishin me rendesi te vacant ketu:1.Fuqia pushtet i mjetev te reja te komunikimit.2.medat shkaktojn integrime apo dizintegrime sociale.3.ndricimi i mendjes se publikut- mediat e nxisin apo e zevogelojne ate.Funksionet e mediasSipas teorise funksionaliste ,e cila i shpjegon praktikat dhe instucionet sociale ne baze tenevojave te shoqerise dhe individeve mas mediat luajn nje rol thelbesore ne shoqeri per:1.integrimin dhe bashkepunimin2.rend,kontroll dhe stabilitet3.pershtatje ndaj ndryshimit4.mobilizim5.menaxhim te tensionit6.vazhdim te kultures dhe vlerave.Sipas Las-velle funksionet kryesore te komunikimit ne shoqeri ishin vezhgimi/mbikeqyrja emjedisit dhe korelacioni I pjeseve te shoqerise ne pergjigje te mjedisit te saj dhe transmetimi itrashigimise kulturore.A sipas Virgt ai shtoi kesaj liste te funksionin e zbavitjes ku kjo mund te jete pjese etransmetimit kuluror po ka edhe nje aspect tjeter ate te sigurimit shlodhjese dhe zovoglimit tetensionit gje qe ben qe me lehet te perballemi me problemet te jetes reale dhe shmange shkatrimin e shoqerise,ketu munde te permedim edhe nje elemet te funksionit mobilizimin per tereflektuar aplikimi e perhapur te komunikimit masiv per propaganda politike dhe komerciale .Funksionet informuese1.duke siguruar informacione reth ngjarejeve dhe rethanave ne shoqeri dhe ne bote.2.duke treguar maredheniet e pushtetit3.duke lehtesuar risite ,pershtatjen dhe progresinFunksionet i lidhjeve reciproke(korrelacionit)1.duke shpjeguar,interprtuardhe komentuar mbi kuptimin e ngjarejev dhe informacionit tepercjelle.2.duke siguruar mbeshtetje per autoritetin dhe normat e vendosura .3.duke socializuar .4.duke lidhur veprimtari te vecanta.5.duke ndertuar koncensus rreth nje ceshtjeje.6.duke vendosur perparesi dhe duke sinjalizuar statusin relative te gjerave.Funksionet i vazhdimesise1.duke shperehur kulturen mbizoteruse dhe duke njohur nenkulturat dhe zhvillimet e rejakulturore.2.duke farketuar dhe duke mbajtur emeruesin e perbashket te vlerave.Funksionet zbavites1.duke siguruar zbavitje ,diversion dhe menyra te shpalosjes.2.duke ulur tensionin social.Funksionet mobilizues1.duke dere fushate per objektiva sociale ne sfern e politikes,lufetes ,zhvillimit ekonomik ,punesdhe disa here dhe fese. 23
  24. 24. Lidhja ne mes funksioneve (ose qellimit) te medias dhe permbajtjes konkerete te saj nuk eshte esaket,pasi nje funksion mund te mbivendoset me nje tjeter dhe e njejta permbajtje mund te kryejdisa funksione.Midis funksioneve te pergjitheshme sociale te medias ,me shume mbeshtetes ka gjetur ideja emedias si nje force per integrimin social.Dayan and Katz (1992) thone se rastet madhore shoqerore qe paraqiten ne TV (ceromeni publikeose shtetrore ,ngjarjet madhore sportive) dhe shpesh terheqin audiencen te jashtezakoneshmeboterore ndihmojne ne dhenen e asaj qe nuk mund te merret ndryshe:lidhjes sociale.Ne driten e ketyre vezhgimeve,eshte e priteshme qe kerkimet ne efekte te medeias kane deshtuarte mbeshtesin teza te tilla se masmedia ,me gjithe vemendjen e saj tek krimi ,sensacioni,dhunadhe gjerat divjuese jane nje shkak I rendesishem I krimit dhe corganizimit social oseindividual,sa me shume mbahemi teorise funksionaliste aq me pak eshte logjike eshte te preseshefekte dizetegruse sociale.TEORITE NORMATIVE TE MEDIAS-4 MODELEKete me se mire mund te tergojm ne baze “Kater teorite e shtypit” nga Fedrik Sibert –Vilburg–Shram –Teodor Peterson,sipas tyre sistemet i medias ne bote jane te ndara sipas kategorive temeposhteme.1.Teoria autoritar2.Teoria liberal3.Teoria pergjegjesia sociale4.Teoria totalitar sovjetik.1.Teoria autoritar-u zhvillua ne Angline e shekullit XVI-XVII,praktikohet ende ne shumevende.Qellimi kryesore i medias sipas kesaj teorie eshte te mbehtetes dhe te coj perpara politikat eqeverise ne pushtet dhe ti sherbej shtetit.Kontrolli I mediave behet nepermjet patentave qeveritare ,lejet ndonjhere censure.Pronesia mund te jete private ose publike,dallimet themelor nga teorite e tjera eshte se mediatshihet si instrument per politika qeveritare efektive ,megjithese jo domosdoshmerisht ne pronesite qeverise.2.Teoria liberal-zbatua nga Anglia pas vitit 1688 dhe ne SHBA kjo teori bazohet ne shkrimet eMilton-it,Loke-ut,Mill-it dhe filozofise se pergjithshme ose racionalizmi dhe te derejtatnatyrore.Qellimi kryesor i medias sipas kesaj teorie eshte te informoje ,aregetoj,shese por kryesishte tendimojezbulimin e te vertetes dhe te kontrolloje qeverin.Pronsia eshte kryesyshte private ,dallimi kryesore i teorise nga te tjeret :media shihet siinstrument per kontroll ndaj qeverise dhe perbushja e nevojave te tjera te shoqerise.3.Teoria pergjegjesia sociale-zbatohet ne SHBA ne shek XX qellimi kryesore te informoje, tearegetoj te shese,por kryesisht ta sjelle konfliktin ne planin e diskutimit kontrolli I mediavebehet nepermjet opinionit te komunitetit dhe etikes profisionale.Pronesia eshte private vec rateve kur qeveria duhet ta marre persiper per te siguruar sherbimepublike.Dallimi kryesor nga te tjerat: media duhet te marre persiper detyrimet pergjegjesise sociale dhenese ato nuk e bejne ,duhet te shohe nese ato e kryejne kete.4.Teoria totalitar sovjetik.-zhvilohet ne Bashkimin Sovjetik megjithese te njejtat gjera u kryennga nazistet dhe italianet,baza filozofike ishte mendimi mareksist –leninist –stalinist me perzirjete Hegelit dhe mendimit rust e shekullit XX. 24
  25. 25. Qellimi kryesore te vazhdoje suksesi dhe vijemesimi e sistemi socialist sovjetik sidomos ate qecoi ne vedosjen e diktatures se parties.medien e kontrollojen antare besnik dhe fanatike teparties.Dallimet kryesore nga te tjeret ne pronesi te shtetit dhe shume e kontrolluar. Nje perpjekej te perbashket per te gjitha keto teori Denis Mek Kvej propozoi 4 modele qemund ta mbulojn kete teren:1.Nje model liberal pluralist ose model tregtar-ky bazohet ne teorin liberale origjinale qe eindetifikon lirine e shtypit me lirin per te pasur ne pronesi dhe operuar mjetet publike panderyrjen e shtetit,llogaridhenia para shoqerise dhe individeve te tjera arrihet nepermjet tregut temedias,me nje rol minimal per shtetin.2.Nje model i pergjegjesise sociale-ketu te derejtat publike shoqerohet nga detyrimet ndajshoqerise ne teresi qe shkojen pertej interesave personal.3.Nje model profisional:zgjedhja e roleve per shoqerine dhe ruajtja e standarteve I takojnemodelit te shtypit vete dhe profisionit te gaziarit.Autonomia instucionale dhe profisionale e gazetarise eshte gjithashtu garanci me e mire e njembikeqyrjeje te pershtateshme per ata qe jane ne pushtet.4.Nje model i mediave alternative-modeli hedh poshte nje racionaliteti universal si dhe idealete kompetences burokratike-profisionale dhe eficences . 25
  26. 26. Media dhe komunikimiMediat jane faketore themelor per venien ne levizje te vlerave dhe zhvillimit te pergjithshem teshoqerise ,mediat massive kane sherbyer ,ndersa sot sherbejn ne menyre me te derejtperdrjt dheme intenzivisht si mjete informative-komunikuese.Ato dallojne nga funksioni dhe misioni qe kryejne nga menyra dhe mekanizmat e realizimit teinformacioneve ose mesazheve nga roli qe luan secili mjet ne shoqeri ,nga raporti qe vendosinme njerzit nga natyra dhe karakteri i informimit etj.Ne shoqerine bashkohore demokratike komunikimi dhe informimi jane elemente fundametale teeksistences se njeriut dhe te shoqerise.Komunikimi ne radhe te pare eshte procese dhe funksion intrapersonal dhe intragrupor i cilinderlidhet me transferin e mesazheve te permbajtjeve nga njeri(dhenesi) ne tjetrin(marresi).Mediat massive ose masmediat paraqesin bazen unike ,sistemin informative ne nje shoqeridallojem tre elemente.Elementi verbal(auditiv)Elementi joverbal-fjala e shkruar(shtypi)Elementi vizuel(fotografia)ose kombinimi i zerit dhe fotografise(audivizuele)Roli dhe funksioni i mediave massiveRoli dhe funksioni komunikuse i mediave massive ne shoqeri eshte i derejtperdrejt dheterthorte,funksionet qe ato realizojne jane konkrete .Ketu kemi parasysh dy aspekte.Aspekti i pari komunikimi masiv i cili eshte spontan,por i organizuar i orintuar dhe imponuarnga instucionet informative publike ose private synon promovimin dhe krijimin e nje sistemi tevlerave universale.Aspekti i dyte ka te beje me rolin e komunikimit masiv ne ndryshimet sociale dhe ndikimi i tyrei drejteperderejt ne sferen psikosociale politike,ekonomike,aresimore,shkencore kulturore dhe nemodelimin e sjelljes se njerzve.Kontributi i mediave massiveKontribut i mediave massive vjen ne shprehje ne disa sfera dhe fusha te jetes :1).kontribut ne ngritjen politike,ekonomike,shendetesore,tekniko-shkencore e te gjajshme teqytetareve.2).ne perhapjen e kultures dhe vlerave qytetruse :afermimin e peroceseve integruse.3)ne ngritjen e proceseve bashkohere ne edukimin dhe arsimimin:zbatimin e resive etj.4).ne kultivimin e ndjenjave morale ,te heroizmit,patriotizmit frymen e qendereses ,solidaritetit .5).ne realizimi dhe modernizimin e jetes shoqerore:bartjen e pervojes njerzore.Funksionet themelore te mediumeve massiveFunksionet qe plotesojen mediat ne sistemin e komunikimit kane te bejne me thelbin einformacionit dhe vendin e tyre ne jeten shoqerore dhe veprimtarine njerzore.Fuksionet themelore te mediave massive jane:1.njohese 7.kulturo-arsimore e shkencore.2.informative 8.aregetuse-rekreative3.shoqerore-politike 9.kulturore-artistike4.orientuse 10.marketingu dhe reklama5.politiko-propaganduse6.ekonomiko-publicitareKeto funksione edhe pse jane te perbashketa per mediat e shkruar dhe ato emetuese te keto tefundit ato jane me te thella me te shprehura sepse ato perdorin edhe mjetet teknike,thyrjespecifike jane dinamike,te drejtperderejt te shpejta. 26
  27. 27. Klasifikimi i mediave massiveRadioja ,telivizioni dhe shtypi,paraqesin tre mediume themelore te komunikimit dhe informimit.Duke pasur funksionete perbashketa ose te gjajeshme midis tyre mediat massive mund teklasifikohen sipas kriterve te ndryshme si p.sh:1).mediat te cilat komunikimin e realizojne perms fjales se shkruar.2).mediat qe komunikimin e realizojne permese fjales verbale (auditive) dhe3).mediat qe komunikimin e realizojne te kombinuar perms fjales dhe fotografise (audivizuele)Kemi edhe klasifikime tjera port e natyresn e komunikimit pedagogjik ;Mediat e shkruara Mediat emetuese Mediat ne hapesiren e lirea)gazeta a)filmi a)posterb)revista b)radio dhe b)panoc)katalogje c)televizioni c)reklama te ndryshme.d)prospekte etjFale teknologjise se re po perhapen me shpejtesi te madhe menyra dhe kanale te rejakomunikimi . ketu ne radhe te pare mendoj ne teransmetimin e informacioneve perms internetit icili si kanal komunikimi ka nje shtrirje te gjere ne hapesire dhe ne laregesi.Mediat e shkruaraMediat e shkruara ne historine e komunikologjise paraqesin hallken e pare dhe me terendesishme te qytetrimit dhe shoqerise njerezore,ku kane nje shtrirje te gjere ne nivelnderkombetar,shtetror dhe lokal.Me mediat e shkruara nenkuptohet kanali i komunikimit i cili transmeton informacione tellojllojshme te ketilla jane gazetat,revistat,buletinat ,vjetaret ,katalogjet prospektet e tengjajshme.Tri elemente e bejne te mundur komunikimin me mediat e shkruara:1).permbajtja e tyre2)menyra e shfertezimit dhe3)pergatitja teknikeMegjithate qe mediat e shkruara ta luajne funksionin e tyre informative-komunikues duhetrespektuar disa kerkesa sic jane :te u pershtatet moshes dhe aftesive te shfrytezuesve ,tekstetduhet te jene koncize,te sakta dhe me terminologji e fjalor te kuptueshem te kene ilustrime dheato te jane ne funksion te permbajtjes dhe te plotesojne informaten ,mesazhin.Komunikimi me mediat e shkruara fiton peshe dhe behen praktike kur ato ilustrohen mefotografi ,vizatime skema,grafikone,diagrame ,hareta etj.Ne procesi pedagogjik mediat e shkruara paraqesin elemente te rendesishme ne funksioninjohes dhe funksionin didaktik.Mediat emetueseMediat emetuese plotesojen edhe funksionin artistic e praktik me cka akti i komunikimit behetpolifunksional.Mediat emetuese si medium komunikus ndahen ne dy grupe:Mediat suditive(radioja)Mediat sudiovizuele(filmi,televizioni)Radioja si medium komunikuese mundeson lidhjen dhe venien e kaontaktit midis njerezve nenivel nderkombetar dhe kombetare dhe ate local.Kuminikimin e sigurojn programe qe pergaditen nga njerzit profesionist dhe instutucionetgjegjese mbi baze te parimeve konkrete.Filmi dhe televizioni si media massive kane perparesi te pakotestueshme informimi tekonsumatoreve ne nivele te ndryshme.efikasitet i tyre komunikusqenderon ne ate se ato 27
  28. 28. kontribojn qe individi qytetari konsumatori te jene te informuara derejt per drejt ,shpejt dhe mesaktesi pore ne te njeten kohe kane afetesi per te propagaduar dh dizinformuar.Perparsia e mediave audiovizuele qendron ne faktin se fenomenet,dukurit gjerat dhe situatat Iparaqet ne gjendje te natyreshme dhe se dyti ,dukurite problemet dhe ngjarjet I paraqet nemenyre aktuale.Megjithate funksioni komunikuese te televizionit duhet shikuar ne aspeket pozitiv dhe ne atenegativeSe pari televizioni komunikon me konsumatorin derejteperderejt si mjet audiovizuel pra meton,fjale,mecka permbush misionin e vet,Se dyti telivizioni me perparesit audiovizuele qe ka imponon edhe dhune ne menyre organizuarose spontane,ka edhe analiza dhe statiatika qe flasin se dhuna ,agresiviteti pornografia janeshume te pranishem ne mediume.Mediat massive dhe komunikimi pedagogjik.Thame se radioja dhe telivizori luajne nje rol te rendesishem ne informimin dhe ngritjenpolitke,kulturore,shkencore arsimore e te ngjajshme te qytetareve.roli i tyre ka edhe rendesistrategjike dhe humane.Thene se roli dhe funksioni komunikus i tyre eshte mjafet i pranishem ne fushen dheveprimtarin edukativo arsimore ne shkollaZhvillimi tekniko teknologjik dhe komnikologjis pedagogjike ,imponojne dimensione te reja mete lareta e me funksionale te radios dhe televizionit ne proceset edukativo-arsimore,ku emisionete specializuara te tyre mundesojn komunikim te gjere e te mirefillte me shkollen,menxenesite,me edukatoret,arsimtaret etj.Forma te ketilla jane te shumta por si me te njohura ne pi cekim vetem disa:1.TV emsione shkollore2.TV emisione kontaktuse me nxenese3.Radio shkolla4.Shkolla dhe familja5.Radio dhe TV emisione per femije6.Mesimi ne laregesi.Nuk eshte veshtire te konstatojme se mediat e komunikimit masiv kane nje funksion dhe rolshumedimensional ne veprimtarine pedagogjike,ne kete kuptim njohja e specifikes cilesore temediave vecanarishte atyre emituese con ndrejt forcimit te nevojes per afetesimin komunikuse teparetnereve ne shkolle. 28

×