Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

SỰ SINH TINH

SẢN PHỤ KHOA

  • Login to see the comments

SỰ SINH TINH

  1. 1. 41 Söï sinh tinh SÖÏ SINH TINH Leâ Thuïy Hoàng Khaû, Hoà Maïnh Töôøng GIÔÙI THIEÄU Sinh tinh truøng laø moät chuoãi caùc quaù trình phöùc taïp vôùi muïc ñích taïo ra nhöõng tinh truøng tröôûng thaønh coù khaû naêng thuï tinh vôùi noaõn. Tinh truøng ñöôïc xem laø moät teá baøo coù kích thöôùc nhoû nhaát trong cô theå. Ñaây laø loaïi teá baøo coù tính bieät hoùa cao ñoä ñeå chöùa caùc thoâng tin di truyeàn töø ngöôøi cha, coù khaû naêng di chuyeån trong ñöôøng sinh duïc nöõ, khaû naêng nhaän bieát vaø thuï tinh vôùi noaõntaïimoätphaànbangoaøicuûavoøitröùng. Quaù trình sinh tinh ñöôïc dieãn ra trong loøng oáng sinh tinh cuûa tinh hoaøn thoâng qua hieän töôïng nguyeân phaân ñeå taêng soá löôïng vaø giaûm phaân ñeå taïo thaønh boä nhieãm saéc theå ñôn boäi (23 NST). Sau khi ñöôïc taïo thaønh, tinh truøng seõ di chuyeån vaøo maøo tinh, nôi dieãn ra giai ñoaïn tröôûng thaønh cuoái cuøng tröôùc khi xuaát tinh. Tinh hoaøn cuûa ngöôøi moãi ngaøy saûn xuaát ra treân moät traêm trieäu tinh truøng. Keát quaû naøy coù ñöôïc laø do söï keát hôïp chaët cheõ cuûa nhieàu chu trình dieãn ra trong cô theå. Trong ñoù, quan troïng nhaát laø söï taêng sinh teá baøo maàm sinh duïc vaø cuoái cuøng laø quaù trình bieät hoùa thaønh tinh truøng ñeå hoaøn chænh veà maët sinh hoïc. Hieåu roõ veà quaù trình sinh tinh coù theå giuùp caûi thieän chöùc naêng sinh saûn cuõng nhö phoøng choáng caùc aûnh höôûng baát lôïi leân quaù trình quan troïng naøy. Baøi vieát naøy ñeà caäp ñeán caáu taïo tinh hoaøn, quaù trình sinh tinh veà phöông dieän teá baøo vaø söï ñieàu hoøa sinh tinh baèng noäi tieát vaø nhöõng yeáu toá aûnh höôûng ñeán quaù trình sinh tinh ôû ngöôøi. SÔ LÖÔÏC CAÁU TRUÙC GIAÛI PHAÃU CUÛA TINH HOAØN Caáu truùc tinh hoaøn Tinh hoaøn coù hai chöùc naêng chính laø noäi tieát (tieát ra caùc noäi tieát sinh duïc) vaø ngoaïi tieát (taïo ra tinh truøng). ÔÛ ngöôøi tinh hoaøn bao goàm moät caëp hình baàu duïc cuøng vôùi maøo tinh naèm trong bìu, ngoaøi oå buïng. Nhieät ñoä ôû vuøng bìu luoân thaáp hôn so vôùi nhieät ñoä cuûa cô theå treân 2oC. Hai tinh hoaøn thöôøng coù kích thöôùc nhö nhau (khoaûng 5x2x3cm ôû ngöôøi tröôûng thaønh), moãi tinh hoaøn ñöôïc bao boïc bôûi moät lôùp bao traéng (tunica albuginea), phía ngoaøi laø tinh maïc (tunica vaginalis), giöõa lôùp tinh maïc coù moät khoang. Bình thöôøng trong khoang naøy coù moät lôùp dòch moûng, khi bò vieâm, trong khoang chöùa nhieàu dòch gaây traøn dòch tinh maïc. Moãi tinh hoaøn coù töø 200-500 tieåu thuøy, 3
  2. 2. 42 Thuï tinh trong oáng nghieäm phaân caùch nhau bôûi caùc daûi xô moâ. Trong moãi tieåu thuøy coù khoaûng 1-3 oáng sinh tinh xoaén, chieàu daøi moãi oáng khoaûng 30-80cm khi duoãi xoaén. OÁng sinh tinh laø caáu truùc giaûi phaãu quan troïng, laø nôi dieãn ra quaù trình hình thaønh tinh truøng, goàm caùc thaønh phaàn: maøng ñaùy, bieåu moâ sinh tinh, caùc teá baøo Sertoli. Do ñoù, döïa vaøo theå tích tinh hoaøn, ngöôøi ta coù theå döï ñoaùn khaû naêng sinh tinh cuûa tinh hoaøn. Caùc oáng sinh tinh seõ taïo thaønh nhöõng voøng cung noái vôùi nhau moät ñaàu, ñaàu coøn laïi ñoå vaøo löôùi tinh hoaøn (rete testis) naèm gaàn saùt vôùi maøo tinh hoaøn. Töø löôùi tinh hoaøn seõ ñoå vaøo heä thoáng oáng daãn ñi, thöôøng coù töø 3-8 oáng daãn ñi keát hôïp taïo thaønh oáng daãn xoaén goïi laø maøo tinh hoaøn (hình 3.1). Hình 3.1 Caáu truùc giaûi phaãu cuûa tinh hoaøn Maøo tinh hoaøn laø moät oáng nhoû xoaén, daøi khoaûng 5-7m khi thaùo xoaén, chaïy doïc theo ñaàu treân vaø bôø sau cuûa tinh hoaøn. Maøo tinh coù theå ñöôïc chia laøm ba phaàn, phaàn ñaàu (caput), phaàn thaân (corpus) vaø ñuoâi (cauda). Maøo tinh chính laø nôi dieãn ra quaù trình tröôûng thaønh veà chöùc naêng cuûa tinh truøng. OÁng maøo tinh hoaøn ñi ra taïo thaønh oáng daãn tinh. OÁng daãn tinh laø oáng daøi khoaûng 35cm töø maøo tinh hoaøn ñeán tieàn lieät tuyeán, sau ñoù hôïp vôùi oáng daãn töø tuùi sinh tinh ñeå hình thaønh oáng phoùng tinh. OÁng daãn tinh laø moät oáng cô daøy coù nhieàu lôùp, coù khaû naêng nhu ñoäng maïnh. Thöøng tinh laø moät caáu truùc bao goàm moät ñoäng maïnh tinh, löôùi tónh maïnh thöøng tinh vaø oáng daãn tinh ñi töø oå buïng xuoáng bìu. Heä thoáng tónh maïch tinh hoaøn coù vai troø nhö boä trao ñoåi nhieät ñoä ngöôïc chieàu coù hieäu quaû cao, giuùp laøm maùt ñoäng maïch tinh hoaøn tröôùc khi ra bìu, coøn maùu tónh maïch ñöôïc laøm aám tröôùc khi trôû veà oå buïng. Moät soá yù kieán cho raèng hieän töôïng daõn tónh maïch thöøng tinh, nhaát laø khi ôû caáp ñoä naëng, coù theå aûnh höôûng ñeán quaù trình sinh tinh. Caáu truùc oáng sinh tinh OÁng sinh tinh laø moät trong nhöõng thaønh phaàn quan troïng trong tinh hoaøn, ñoùng vai troø quyeát ñònh cuûa quaù trình sinh tinh truøng. Caáu truùc cuûa oáng sinh tinh coù theå ñöôïc chia thaønh hai phaàn, loøng oáng sinh vaø maøng ñaùy. Maøng ñaùy coù vai troø phaân caùch lôùp bieåu moâ sinh Bìu OÁng daãn ñi Maøo tinh OÁng sinh tinh OÁng goùp OÁng daãn tinh
  3. 3. 43 Söï sinh tinh tinh vaø lôùp moâ lieân keát giöõa caùc oáng sinh tinh. Maøng ñaùy bao goàm moâ xô vaø moät ít teá baøo cô. Do ñoù, oáng sinh tinh ít coù tính ñaøn hoài (Mortimer, 1994). Khoâng gian xung quanh caùc oáng sinh tinh ñöôïc laáp ñaày bôûi moâ keõ, trong ñoù, teá baøo Leydig chieám löôïng ñaùng keå. Ngoaøi ra, trong moâ keõ coøn chöùa mao maïch vaø maïch baïch huyeát. Caùc thaønh phaàn naøy keát hôïp vôùi caùc daây thaàn kinh taïo thaønh ñaùm roái. Loøng oáng sinh tinh bao goàm chuû yeáu laø caùc teá baøo cuûa lôùp bieåu moâ sinh tinh, baùm treân thaønh oáng. Bieåu moâ sinh tinh laø moät lôùp teá baøo bieåu moâ nhieàu taàng coù 5-8 lôùp teá baøo, bao goàm 2 loaïi teá baøo laø teá baøo Sertoli vaø teá baøo sinh tinh. Caùc teá baøo sinh tinh phaân chia khoâng ngöng nghæ vaø bao goàm caùc teá baøo ôû nhieàu giai ñoaïn phaùt trieån khaùc nhau. Caùc teá baøo non nhaát ôû gaàn maøng ñaùy vaø caùc teá baøo tröôûng thaønh hôn naèm gaàn loøng oáng hôn. Trong quaù trình phaân chia vaø bieät hoùa, caùc teá baøo sinh tinh daàn daàn di chuyeån veà phía loøng oáng sinh tinh. Caùc teá baøo sinh tinh goàm 3 loaïi laø tinh nguyeân baøo, tinh baøo vaø tinh töû. Sertoli laø nhöõng teá baøo sinh döôõng, daïng ñôn, khoâng phaân sinh. Teá baøo Sertoli naèm giöõa caùc teá baøo sinh tinh vaø traûi daøi töø maøng ñaùy vaøo ñeán loøng oáng sinh tinh. Söï lieân keát giöõa caùc teá baøo Sertoli chia bieåu moâ sinh tinh thaønh phaàn neàn vaø phaàn oáng. Phaàn neàn goàm caùc tinh nguyeân baøo vaø tinh baøo non. Phaàn oáng bao goàm caùc tinh baøo vaø tinh töû. Söï phaân caùch naøy taïo ñieàu kieän cho caùc tinh nguyeân baøo tieán haønh nguyeân phaân vaø bieät hoùa. Caùc tinh baøo non töø phaàn neàn, ñöôïc sinh ra töø laàn nguyeân phaân cuoái cuøng cuûa caùc tinh nguyeân baøo, phaûi vöôït qua phöùc hôïp lieân keát giöõa caùc teá baøo Sertoli ñeå ñi vaøo phaàn oáng. Caùc teá baøo Sertoli coù lieân quan tröïc tieáp ñeán quaù trình sinh tinh. Chuùng ñaûm nhaän moät soá vai troø nhö: (1) tieát dòch vaøo loøng oáng sinh tinh, (2) dinh döôõng cho caùc teá baøo maàm, (3) thuùc ñaåy söï sinh tinh veà hình daïng laãn chöùc naêng, (4) toång hôïp ABP (Androgen Binding Protein), (5) hình thaønh haøng raøo maùu - tinh hoaøn (hình 3.2). Hình 3.2 OÁng sinh tinh vaø moâ keõ Haøng raøo maùu tinh hoaøn ñöôïc taïo bôûi chuû yeáu do söï lieân keát giöõa caùc teá baøo Sertoli, coù nhieàu vai troø quan troïng nhö (1) naâng ñôõ caùc teá baøo sinh tinh, (2) giuùp cho söï vaän chuyeån cuûa noäi tieát toá, chaát chuyeån hoùa vaø chaát dinh döôõng töø ngoaøi vaøo cung caáp cho caùc teá baøo sinh tinh, (3) kieåm soaùt vaø haïn cheá söï di chuyeån cuûa moät soá phaân töû ngoaïi baøo ñi vaøo bieåu moâ sinh tinh, (4) thöïc baøo caùc teá baøo sinh tinh bò cheát, thoaùi hoùa vaø caùc teá baøo chaát bò thaûi hoài Loøng oáng sinh tinh Teá baøo Leydig Tinh truøng Maïch maùu
  4. 4. 44 Thuï tinh trong oáng nghieäm trong quaù trình bieät hoùa cuûa tinh töû, (5) tieát ABP, moät loaïi protein gaén keát vôùi noäi tieát toá nam. Protein naøy giuùp vaän chuyeån chuû ñoäng testosterone töø beân ngoaøi vaøo beân trong oáng sinh tinh vaø taïo noàng ñoä testosterone raát cao beân trong bieåu moâ sinh tinh, (6) tieát caùc chaát ñieàu hoøa quaù trình nguyeân phaân vaø giaûm phaân cuûa caùc teá baøo sinh tinh; ñieàu hoøa hoaït ñoäng cheá tieát cuûa teá baøo Leydig vaø cheát tieát gonadotropins cuûa tuyeán yeân, (7) ñieàu hoøa söï di chuyeån cuûa caùc teá baøo sinh tinh trong lôùp bieåu moâ sinh tinh vaø söï phoùng thích tinh truøng vaøo loøng oáng sinh tinh. Hình 3.3 Thaønh oáng sinh tinh vôùi söï lieân keát cuûa caùc teá baøo Sertoli Haøng raøo maùu tinh hoaøn coøn taïo thaønh moät lôùp phaân caùch caùc teá baøo sinh tinh ñang giaûm phaân vôùi caùc teá baøo sinh tinh sau giaûm phaân. Caùc teá baøo sinh tinh sau giaûm phaân, chæ xuaát hieän trong tinh hoaøn sau khi daäy thì, coù theå coù nhöõng khaùng nguyeân ñaëc hieäu “laï” ñoái vôùi heä mieãn dòch cuûa cô theå. Neáu haøng raøo maùu - tinh hoaøn bò phaù vôõ do chaán thöông hay do phaãu thuaät, tinh truøng seõ tieáp xuùc vôùi maùu, coù theå kích hoaït taïo khaùng theå khaùng tinh truøng trong maùu, coù theå daãn ñeán voâ sinh. QUAÙ TRÌNH SINH TINH TRUØNG Caáu truùc cuûa moät tinh truøng tröôûng thaønh Tinh truøng laø teá baøo coù kích thöôùc nhoû nhaát trong cô theå vaø ñöôïc bieät hoùa cao. Moät tinh truøng tröôûng thaønh coù chieàu daøi khoaûng 50µm vaø bao goàm hai phaàn chính laø phaàn ñaàu, nôi chöùa caùc vaät lieäu di truyeàn vaø phaàn ñuoâi, chòu traùch nhieäm chính cho khaû naêng di ñoäng cuûa tinh truøng. Phaàn ñaàu coù chieàu daøi 5µm, ngang 2,5µm vaø daøy 1,5µm. Hai caáu truùc quan troïng trong phaàn ñaàu tinh truøng laø nhaân vaø theå cöïc ñaàu (acrosome). Thaønh phaàn chuû yeáu cuûa nhaân laø nhieãm saéc chaát ñaõ ñöôïc neùn chaët, chöùa ADN quaán quanh toå hôïp protein beân trong coù baûn chaát laø protamine, thay vì histone nhö thöôøng thaáy trong caùc teá baøo sinh döôõng khaùc. Ñaây laø moät loaïi protein giuùp cho NST cuûa tinh truøng ôû daïng neùn chaët, phuø hôïp vôùi kích thöôùc nhoû cuûa ñaàu tinh truøng. Theå cöïc ñaàu laø moät caáu truùc daïng tuùi, bao beân ngoaøi khoaûng 2/3 chu vi nhaân tính töø ñænh, keát hôïp vôùi maøng teá baøo ñeå taïo muõ chuïp ôû ñaàu. Theå cöïc ñaàu ñöôïc bieán ñoåi töø theå Golgi, chöùa nhieàu men thuûy giaûi trong ñoù coù acrosin. Ñaây laø moät caáu truùc ñoùng vai troø khaù quan troïng trong sinh lyù thuï tinh bình thöôøng. Phaàn ñuoâi daøi khoaûng 45µm bao goàm phaàn coå, ñoaïn giöõa (middle piece), Loøng oáng sinh tinh Tinh truøng Teá baøo Sertdi Maøng ñaùy
  5. 5. 45 Söï sinh tinh ñoaïn chính (principle piece) vaø ñoaïn choùp ñuoâi (end piece). Phaàn ñuoâi cuûa tinh truøng chính laø nôi chöùa caùc thaønh phaàn teá baøo vaø men caàn thieát cho hoaït ñoäng trao ñoåi chaát vaø di ñoäng. Ñoaïn coå laø ñoaïn keát hôïp phaàn ñuoâi vôùi ñaàu. Trung töû laø moät thaønh phaàn quan troïng. Trung töû gaàn coù daïng 9+2 nhö phaàn ñuoâi, coøn trung töû xa cuûa tinh truøng chæ coøn laø veát tích hoaëc bò phaù huûy trong quaù trình tröôûng thaønh cuûa tinh truøng. Vieäc söû duïng tinh truøng di ñoäng keùm trong hoã trôï sinh saûn seõ ñöa ñeán chaát löôïng phoâi khoâng toát. Neáu moät trung töû khoâng hoaït ñoäng thì trung töû kia cuõng seõ khoâng hoaït ñoäng, ñieàu naøy do quaù trình hình thaønh trung töû taïo neân. Tinh truøng coù moät trung töû hoaït ñoäng trong quaù trình hình thaønh thoi voâ saéc khi xaâm nhaäp vaøo noaõn. Trung töû laø moät trong nhöõng caáu truùc quan troïng cuûa tinh truøng ñoùng goùp vaøo noaõn trong quaù trình thuï tinh, beân caïnh vaät chaát di truyeàn. Do ñoù, khi thöïc hieän baát ñoäng tinh truøng trong kyõ thuaät tieâm tinh truøng vaøo baøo töông noaõn (ICSI), khoâng ñöôïc laøm toån thöông phaàn naøy. Caáu truùc chính cuûa phaàn ñuoâi tinh truøng laø loõi truïc ñöôïc bao quanh bôûi caùc vi sôïi, caùc sôïi naøy baét ñaàu töø phaàn sau cuûa coå, chaïy doïc suoát chieàu daøi ñuoâi (hình 3.4). Caùc sôïi ñöôïc saép xeáp theo daïng caëp ñoâi taïi trung taâm vaø caùc caëp ñoâi naøy ñöôïc bao bôûi chín ñoâi vi sôïi. Ñoaïn giöõa daøi khoaûng 5-9µm, roäng khoaûng 1µm, keùo daøi suoát töø ñoa- ïn coå ñeán ñoaïn chính. Trong ñoaïn naøy thöôøng hieän dieän theâm hai toå hôïp chín sôïi nhoû, nhöõng daûi chín sôïi nhoû naèm beân ngoaøi coù kích thöôùc roäng hôn vaø nhieàu sôïi hôn. Chuùng ñöôïc bao bôûi moät daûi ti theå goàm nhieàu ti theå rieâng leû, quaán quanh kieåu xoaén oác. Ti theå chöùa moät heä thoáng enzyme oxid hoùa nhaèm taäp hôïp ATP cung caáp naêng löôïng cho söï di ñoäng vaø khôûi ñoäng quaù trình phaân giaûi glucose, do ñoù, toaøn boä hoaït ñoäng trao ñoåi chaát cuûa tinh truøng chuû yeáu xaûy ra ôû ñoaïn giöõa. Ñoaïn chính maûnh, heïp hôn ñoaïn giöõa, laø phaàn daøi nhaát cuûa ñuoâi. Trong ñoaïn naøy khoâng coù söï hieän dieän cuûa ti theå vaø caùc sôïi truïc ñöôïc bao bôûi caùc daûi sôïi protein. Phaàn voû bao beân ngoaøi coù daïng sôïi, chöùa hai coät naèm xuoâi theo chieàu daøi vaø caùc thanh lieân keát ngang. Caáu truùc ñoaïn choùp ñuoâi khoâng coù chín sôïi bao beân ngoaøi, chæ chöùa caùc caáu truùc phuï. Hình 3.4 Caáu taïo tinh truøng tröôûng thaønh Quaù trình sinh tinh truøng Hoaït ñoäng sinh tinh laø moät trong hai chöùc naêng quan troïng cuûa tinh hoaøn, Ñaàu Coå Ñoaïn giöõa Ñuoâi Trung theå Nhaân
  6. 6. 46 Thuï tinh trong oáng nghieäm 46 beân caïnh vieäc cheá tieát testosterone. Nhö ñaõ trình baøy, quaù trình sinh tinh dieãn ra trong loøng caùc oáng sinh tinh, bao goàm quaù trình phaân baøo vaø bieät hoùa cuûa caùc teá baøo sinh tinh naèm treân thaønh oáng sinh tinh. Caùc teá baøo sinh tinh naøy coù nguoàn goác töø teá baøo maàm sinh duïc nguyeân thuûy. Vaøo khoaûng tuaàn thöù 4-6 cuûa baøo thai, caùc teá baøo maàm sinh duïc nguyeân thuûy ôû gôø sinh duïc baét ñaàu taêng sinh. Moät soá teá baøo sinh duïc nguyeân thuûy seõ thoaùi hoùa, soá coøn laïi bieät hoùa thaønh tieàn tinh nguyeân baøo vaø ngöng ôû giai ñoaïn naøy. Töø luùc sanh ñeán 6 thaùng tuoåi, caùc teá baøo naøy baét ñaàu bieät hoùa thaønh tinh nguyeân baøo vaø tieáp tuïc quaù trình taêng sinh baèng caùch nguyeân phaân. Sau ñoù, ñeán tuoåi daäy thì, caùc tinh nguyeân baøo baét ñaàu quaù trình giaûm phaân ñeå taïo ra caùc tinh baøo (Byskov, 1983). Töø tu- oåi daäy thì, moãi ngaøy moät tinh hoaøn coù theå saûn xuaát töø 50-150 trieäu tinh truøng. Quaù trình naøy thöôøng dieãn ra lieân tuïc trong suoát cuoäc ñôøi nam giôùi, tuy nhieân, thöôøng baét ñaàu giaûm vaøo khoaûng 40-45 tuoåi. Quaù trình sinh tinh truøng ôû ngöôøi keùo daøi khoaûng 70±4 ngaøy (Mortimer, 1994), bao goàm ba giai ñoaïn chính laø (1) giai ñoaïn tinh nguyeân baøo, (2) giai ñoaïn tinh baøo vaø (3) giai ñoaïn tinh töû. Caùc giai ñoaïn naøy dieãn ra ñoàng thôøi, do ñoù, ôû baát cöù thôøi ñieåm naøo, khi sinh thieát moâ tinh hoaøn, ngöôøi ta coù theå tìm thaáy caùc teá baøo sinh tinh ôû nhieàu giai ñoaïn phaùt trieån khaùc nhau. Giai ñoaïn tinh nguyeân baøo ÔÛ giai ñoaïn naøy, caùc tinh nguyeân baøo naèm ôû phaàn neàn cuûa bieåu moâ oáng sinh tinh. Taïi ñaây, chuùng nguyeân phaân lieân tuïc ñeå gia taêng soá löôïng teá baøo. Tinh nguyeân baøo ñöôïc chia thaønh ba daïng vôùi caùc chöùc naêng khaùc nhau laø (1) tinh nguyeân baøo daïng A, (2) tinh nguyeân baøo daïng trung gian vaø (3) tinh nguyeân baøo daïng B. Caùc tinh nguyeân baøo daïng A coù theå ñöôïc chia thaønh As (single - ñôn), Apr (paired - caëp) vaø Aal (aligned - saép xeáp) (Dirk, 1998). As ñöôïc xem laø moät daïng teá baøo maàm cuûa tinh truøng. Sau moãi laàn phaân chia, moãi teá baøo con cuûa As seõ di chuyeån taùch rôøi nhau ñeå trôû thaønh hai teá baøo maàm môùi hay hình thaønh tinh nguyeân baøo A ôû daïng Apr. Thoâng thöôøng chæ moät nöûa quaàn theå teá baøo maàm seõ phaùt trieån thaønh tinh nguyeân baøo Apr, moät nöûa coøn laïi seõ tieáp tuïc phaân chia ñeå taïo thaønh caùc teá baøo maàm môùi vì vaäy soá löôïng teá baøo maàm luoân ôû möùc oån ñònh. Ñaây chính laø lyù do maø quaù trình sinh tinh vaãn tieáp tuïc xaûy ra ôû nam giôùi lôùn tuoåi, hoaøn toaøn khaùc so vôùi quaù trình sinh noaõn cuûa ngöôøi nöõ. Caùc tinh nguyeân baøo daïng Apr seõ tieáp tuïc phaân chia taïo daïng chuoãi chöùa 4, 8 hoaëc 16 teá baøo, hình thaønh neân tinh nguyeân baøo daïng Aal. Daïng Aal seõ phaân hoùa thaønh tinh nguyeân baøo A1, ñaây ñöôïc xem laø theá heä ñaàu tieân cuûa tinh nguyeân baøo ñang phaân hoùa. Sau ñoù, tinh nguyeân baøo A1 seõ phaân chia tieáp tuïc ñeå taïo thaønh tinh nguyeân baøo daïng A2, A3, A4, daïng trung gian vaø cuoái cuøng laø daïng B (Setchell, 1986).
  7. 7. 47 Söï sinh tinh 47 Giai ñoaïn tinh baøo Hoaït ñoäng chuû yeáu trong giai ñoaïn naøy laø giaûm phaân. Keát quaû cuûa quaù trình naøy laø söï hình thaønh neân nhöõng tinh töû coù chöùa boä NST ñôn boäi (n). Trong giaûm phaân, coù hai hieän töôïng quan troïng dieãn ra lieân quan ñeán chaát lieäu di truyeàn, ñoù laø söï giaûm soá löôïng nhieãm saéc theå vaø söï taùi toå hôïp chaát lieäu di truyeàn giöõa caùc chromatid nhaèm laøm taêng söï ña daïng cuûa ñaëc tính di truyeàn. Coù hai loaïi tinh baøo laø tinh baøo baäc I vaø tinh baøo baäc II. Caùc tinh baøo baäc I ñöôïc hình thaønh ôû laàn phaân chia cuûa nguyeân phaân cuoái cuøng cuûa caùc tinh nguyeân baøo B. Tieáp theo, tinh baøo I seõ traûi qua giai ñoaïn prophase cuûa giaûm phaân 1. Trong quaù trình naøy, nhieãm saéc chaát traûi qua caùc giai ñoaïn sôïi moûng (leptotene), sôïi ñoâi (zygotene), sôïi daøy (pachytene) vaø giai ñoaïn phaân ñoâi (diakinesis). Keát quaû cuûa quaù trình giaûm phaân 1 laø töø moät tinh baøo baäc I seõ coù tinh baøo baäc II ñöôïc hình thaønh. Moãi tinh baøo II seõ hoaøn taát quaù trình giaûm phaân vaø taïo ra hai tinh töû. Nhö vaäy, qua hai kyø phaân baøo cuûa giaûm phaân, töø moät tinh baøo baäc I seõ coù 4 tinh töû ñöôïc hình thaønh. Giaûm phaân I thöôøng keùo daøi trong voøng nhieàu ngaøy, trong khi giaûm phaân II dieãn ra raát nhanh, trong voøng vaøi giôø. Giaûm phaân II thöôøng baét ñaàu moät thôøi gian ngaén sau khi giaûm phaân I hoaøn taát. Do ñoù, ñôøi soáng cuûa tinh baøo II thöôøng ngaén hôn nhieàu so vôùi tinh baøo I. Giai ñoaïn tinh töû Giai ñoaïn naøy coøn ñöôïc goïi laø haäu TINH HOAØN Tinh baøo baäc I Tinh nguyeân baøo Giaùn phaân Giaûm phaân I Giaûm phaân II Bieät hoùa Tinh baøo baäc II Tinh töû Tinh truøng Tinh truøng tröôûng thaønh veà chöùc naêng MAØO TINH Hình 3.5 Sô ñoà quaù trình sinh tinh truøng vaø tröôûng thaønh tinh truøng taïi tinh hoaøn vaø maøo tinh
  8. 8. 48 Thuï tinh trong oáng nghieäm phaân baøo (postmeiosis phase) hay giai ñoaïn bieät hoùa (spermiogenesis). Ñaây laø giai ñoaïn cuoái cuøng cuûa quaù trình hình thaønh tinh truøng taïi tinh hoaøn, tröôùc khi ñöôïc phoùng thích vaøo loøng oáng sinh tinh. Toaøn boä giai ñoaïn naøy ñöôïc ñaëc tröng bôûi hai söï kieän quan troïng laø söï hình thaønh cuûa theå cöïc ñaàu vaø ñuoâi cuûa tinh truøng. Theå cöïc ñaàu ñöôïc hình thaønh töø söï bieät hoùa cuûa theå Golgi. Bình thöôøng, theå Golgi laø moät chuoãi caùc maøng lieân keát xeáp quanh caùc khoâng baøo nhoû, caùc khoâng baøo naøy chöùa nhieàu hôïp chaát nhö carbohydrate, men, protein… Trong quaù trình hình thaønh theå cöïc ñaàu, moät hoaëc nhieàu khoâng baøo baét ñaàu lôùn daàn vaø beân trong khoâng baøo xuaát hieän moät theå nhoû, daøy ñaëc goïi laø vi haït tieàn nhaân (proacrosomal gran- ule). Neáu coù nhieàu khoâng baøo vaø vi haït, chuùng seõ keát hôïp laïi vôùi nhau taïo thaønh khoâng baøo to duy nhaát chöùa moät vi haït ñôn, to, ñaäm ñaëc. Luùc naøy khoâng baøo vôùi vi haït di chuyeån tôùi gaàn choùp nhaân keùo daøi. Vi haït baét ñaàu gia taêng kích thöôùc vaø trôû thaønh vi haït cuûa cöïc ñaàu. Khoâng baøo maát daàn thaønh phaàn chaát loûng beân trong, vaùch baét ñaàu phuû beân ngoaøi cöïc ñaàu vaø phía treân nhaân. Phuû phía treân vaùch laø lôùp ñoâi, ñöôïc bieát nhö laø muõ chuïp cuûa tinh truøng. Phaàn coøn laïi cuûa theå Golgi thoaùi hoùa daàn vaø bò loaïi ra cuøng vôùi moät ít teá baøo chaát cuûa tinh töû (hình 3.6). Cöïc ñaàu cuûa tinh truøng tröôûng thaønh hoaøn toaøn chöùa caùc men thuûy giaûi acrosin (men coù tính chaát töông töï trypsin). Ngoaøi ra coøn chöùa caùc men phosphatase, neuraminidase. Caùc men naøy giuùp tinh truøng xaâm nhaäp noaõn deã daøng trong quaù trình thuï tinh. Ñuoâi cuûa tinh truøng ñöôïc hình thaønh sau khi quaù trình bieät hoùa theå Golgi ñaõ ñöôïc hoaøn taát. Sau khi cöïc ñaàu hình thaønh thì hai trung töû di chuyeån veà höôùng ñoái dieän cuûa maøng baøo töông. Döôùi kính hieån vi ñieän töû, trung töû coù caáu truùc laø hai theå hình truï, naèm ôû goùc phaûi tröôùc nhaân. ÔÛ giai ñoaïn sôùm cuûa söï bieät hoùa tinh truøng, hai trung töû di chuyeån veà phía sau nhaân. Moät loã ñöôïc hình thaønh ngay treân beà maët sau nhaân, moät trong hai trung töû seõ naèm vaøo loã naøy vôùi truïc hôi leäch veà phía phaûi so vôùi truïc chính cuûa tinh truøng. Ñaây laø trung töû gaàn giöõa tinh truøng. Trung töû coøn laïi laø trung töû giöõa naèm sau trung töû gaàn giöõa, coù truïc doïc theo thaân tinh truøng. Sôïi truïc cuûa tinh truøng coù caáu truùc goàm nhöõng caëp sôïi keùo daøi naèm doïc ôû giöõa goàm 9+2 caëp sôïi (töông töï nhö caáu truùc cuûa loâng hoaëc roi), caùc sôïi naøy ñính vaøo trung töû giöõa. Trung töû giöõa vaø phaàn gaàn giöõa cuûa sôïi truïc naèm ôû ñoaïn giöõa cuûa tinh truøng ñöôïc bao quanh bôûi ti theå. Caùc sôïi naøy trôû neân neùn chaët hôn ôû phaàn ñuoâi phía sau. Hình 3.6 Söï bieät hoùa töø tinh töû taïo thaønh tinh truøng
  9. 9. 49 Söï sinh tinh Ngoaøi söï hình thaønh cuûa theå cöïc ñaàu, tinh truøng coøn coù söï bieán ñoåi cuûa maøng baøo töông. Taát caû tinh truøng ñeàu coù maøng baøo töông bao quanh, khoâng coù söï thay ñoåi ñaùng keå trong quaù trình phaân chia nhöng laïi coù söï bieán ñoåi töø giai ñoaïn tröôûng thaønh hình thaùi trôû ñi. Khi tinh truøng di chuyeån ñeán maøo tinh, maøng baøo töông coù söï taùi saép xeáp laàn nöõa, chuû yeáu laø ñeå taêng cöôøng khaû naêng di ñoäng vaø thuï tinh. Quaù trình taùi saép xeáp bao goàm: (i) haáp thu caùc glycoprotein do maøo tinh tieát ra; (ii) loaïi boû caùc nhoùm phospholipid khoâng caàn thieát vaø thay theá baèng caùc nhoùm phospholipid ñaëc hieäu vaø (iii) taùi ñònh vò laïi toaøn boä thaønh phaàn cô baûn cuûa maøng nhö glycoprotein, protein, lipid treân caùc vuøng khaùc nhau cuûa maøng. Beân caïnh ñoù, trong giai ñoaïn tinh töû, caùc ty theå seõ bieät hoùa thaønh nhöõng caáu truùc hình oáng xeáp doïc theo sôïi truïc, ñoùng vai troø cô quan taïo naêng löôïng cho hoaït ñoäng cuûa ñuoâi tinh truøng. Ngoaøi ra, tinh töû tröôùc khi tröôûng thaønh seõ ñöôïc loaïi caùc tuùi baøo töông thöøa ôû vuøng coå tinh truøng. Khi tinh truøng ñöôïc phoùng thích vaøo loøng oáng sinh tinh, tuùi baøo töông vaãn coøn gaén vôùi tinh truøng. Trong khi tinh truøng tieáp tuïc caùc böôùc tröôûng thaønh ôû maøo tinh, tuùi baøo töông naøy seõ tröôït daàn veà phía ñuoâi vaø rôi maát. Khi trôû thaønh tinh truøng, moät löôïng baøo töông cuûa tinh töû bò maát ñi. Khi theå cöïc ñaàu hình thaønh phaàn treân nhaân cuûa tinh töû thì baøo töông seõ di chuyeån khoûi phaàn naøy, chæ ñeå laïi moät lôùp moûng vôùi maøng baøo töông bao quanh cöïc ñaàu vaø nhaân. Phaàn lôùn baøo töông di chuyeån daàn veà phía ñoaïn giöõa vaø choùp ñuoâi cuûa tinh truøng roài hoaøn toaøn bieán maát khi ñeán choùp ñuoâi. Cuoái giai ñoaïn tröôûng thaønh cuûa tinh töû, phaàn coøn laïi cuûa baøo töông bao goàm caû lipid vaø caùc phaàn khoâng caàn thieát seõ bò ñaøo thaûi khoûi tinh töû. Khi tinh truøng ñöôïc phoùng thích vaøo loøng oáng sinh tinh, caùc phaàn baøo töông thöøa seõ bò loaïi khoûi tinh truøng vaø seõ bò thöïc baøo bôûi teá baøo Sertoli. Beân caïnh ñoù, nhieàu yeáu toá nhö baát hoaït boä gen ñeå baûo toaøn söï hoaït ñoäng cuûa toaøn boä gen sau naøy vaø nhieãm saéc theå bò neùn goïn laïi, thuaän lôïi cho quaù trình di chuyeån vaø ñaûm baûo an toaøn cho caùc nhieãm saéc theå laøm nhaân nhoû laïi. Trong quaù trình naøy, histone ôû nhaân, ñöôïc thay theá baèng protamine, ñaây laø chaát giuùp saép xeáp laïi caùc chuoãi ADN ôû nhaân goïn hôn ñeå thu nhoû kích thöôùc nhaân. Nhaân teá baøo tinh truøng nhoû laïi vaø naèm ngay döôùi maøng tinh truøng. Sau khi thuï tinh, caùc protamin ôû nhaân tinh truøng laïi ñöôïc thay theá baèng histone trong teá baøo noaõn. Keát thuùc quaù trình bieät hoùa naøy, tinh truøng ñöôïc hình thaønh vôùi hình daïng vaø caáu truùc ñaëc thuø ôû möùc ñoä bieät hoùa cao, ñaûm baûo vieäc thöïc hieän chöùc naêng cuûa giao töû ñöïc ôû ngöôøi. Söï tröôûng thaønh cuûa tinh truøng trong maøo tinh Trong quaù trình di chuyeån trong maøo tinh, tinh truøng traûi qua quaù trình tröôûng thaønh sau cuøng vôùi nhieàu bieán ñoåi veà hình thaùi, sinh hoùa, sinh lyù vaø chuyeån hoùa. Veà hình thaùi, tinh truøng
  10. 10. 50 Thuï tinh trong oáng nghieäm tieáp tuïc maát ñi caùc tuùi baøo töông thöøa, hình thaùi vaø kích thöôùc cöïc ñaàu oån ñònh. Vieäc loaïi boû caùc tuùi baøo töông thöøa goùp phaàn quan troïng trong vieäc hoaøn thieän khaû naêng di ñoäng cuûa tinh truøng. Beân caïnh ñoù, trong quaù trình di chuyeån trong phaàn ñaàu cuûa maøo tinh, khaû naêng neùn chaët cuûa caùc nhieãm saéc chaát trong nhaân tinh truøng ñaït cöïc ñaïi, giuùp kích thöôùc nhaân thu nhoû toái ña, taïo ñieàu kieän thuaän lôïi cho söï di chuyeån cuûa tinh truøng sau naøy vaø baûo veä vaät chaát di truyeàn beân trong. Veà sinh hoùa, caáu truùc glycoprotein maøng tinh truøng thay ñoåi, ñeå deã nhaän dieän noaõn vaø xuùc tieán caùc phaûn öùng khi gaëp noaõn. Veà chuyeån hoùa, tinh truøng taêng chuyeån hoùa, taêng vaän ñoäng. Töø khaû naêng di ñoäng yeáu, khoâng ñoàng boä vaø khoâng coù ñònh höôùng ôû tinh hoaøn, tinh truøng trong maøo tinh di ñoäng nhanh hôn vaø coù ñònh höôùng. Khaû naêng di ñoäng cuûa tinh truøng taêng daàn trong thôøi gian tinh truøng di chuyeån doïc theo maøo tinh. Trong quaù trình di chuyeån trong maøo tinh, caùc bieán ñoåi veà maët sinh lyù cuûa tinh truøng cuõng ñöôïc ghi nhaän, keát quaû laø khaû naêng thuï tinh töï nhieân cuûa tinh truøng ñöôïc caûi thieän ñaùng keå. Tinh truøng vöøa saûn xuaát ôû tinh hoaøn hay ôû ñaàu maøo tinh coù khaû naêng thuï tinh töï nhieân raát keùm. Tröôùc ñaây, vaøo nhöõng naêm 80, ngöôøi ta laáy tinh truøng sinh thieát töø maøo tinh ñeå thuï tinh nhaân taïo cho vôï hoaëc laøm thuï tinh trong oáng nghieäm. Tæ leä thuï tinh noaõn vaø tæ leä thaønh coâng thöôøng raát thaáp. Tuy nhieân, ñeán naêm 1994, khi kyõ thuaät tieâm tinh truøng vaøo baøo töông noaõn (ICSI) ra ñôøi vaø chöùng minh ñöôïc hieäu quaû, tinh truøng laáy töø tinh hoaøn hoaëc ñaàu maøo tinh ñöôïc tieâm thaúng vaøo teá baøo noaõn ñeå taïo phoâi. Ñoái vôùi nhöõng tröôøng hôïp khoâng coù tinh truøng do taéc ngheõn, kyõ thuaät naøy ñaõ cho keát quaû thaønh coâng gaàn töông ñöông vôùi ICSI baèng tinh truøng trong tinh dòch (Silber, 1999). Ñieàu naøy chöùng toû tinh truøng töø maøo tinh vaø tinh hoaøn ñaõ tröôûng thaønh ñuû veà nhaân vaø teá baøo chaát ñeå coù khaû naêng thuï tinh noaõn khi ñi vaøo ñöôïc teá baøo noaõn baèng söï hoã trôï cuûa ICSI. Nhö vaäy, söï tröôûng thaønh cuûa tinh truøng trong maøo tinh coù theå chæ ñôn thuaàn laø cung caáp khaû naêng töï di chuyeån vaø khaû naêng nhaän dieän vaø töï thuï tinh noaõn trong ñöôøng sinh duïc nöõ. Nhö vaäy, toång coäng phaûi maát khoaûng 10-12 tuaàn ñeå söï hình thaønh tinh truøng töø tinh nguyeân baøo döï tröõ trong oáng sinh tinh ñeán giai ñoaïn tröôûng thaønh hoaøn toaøn vaø chuaån bò ñeå xuaát tinh ôû maøo tinh. Söï bieán ñoåi ôû möùc ñoä di truyeàn cuûa quaù trình sinh tinh ADN ñöôïc toång hôïp trong quaù trình nguyeân phaân cuûa caùc teá baøo maàm sinh duïc, giai ñoaïn zygotene vaø ôû giai ñoaïn pachytene ñeå söûa chöõa nhöõng sai hoûng cuûa ADN. Caû nhieãm saéc theå X vaø Y ñeàu ñöôïc phaân chia ôû giai ñoaïn giaûm phaân nhöng ARN ribosome vaø ARN khoâng phaûi ribosome ñöôïc toång hôïp ôû giai ñoaïn naøy vaø ñaït cöïc ñieåm vaøo giai ñoaïn pachytene muoän. Sau ñoù ñöôïc taùi toång hôïp vaøo giai ñoaïn tinh töû hình
  11. 11. 51 Söï sinh tinh caàu vaø ngöøng toång hôïp khi tinh töû di chuyeån töø teá baøo Sertoli vaøo loøng oáng. Nhieàu baèng chöùng cho thaáy cô cheá phieân maõ mang tính ñaëc hieäu raát cao nhaèm ñaûm baûo cho söï bieåu hieän gen ôû teá baøo maàm sinh duïc. Söï ñieàu hoøa phieân maõ ñoùng vai troø quan troïng trong quaù trình hình thaønh tinh truøng. Protein ñöôïc toång hôïp vaøo giai ñoaïn tinh baøo tieáp theo giai ñoaïn ARN ñöôïc toång hôïp. Söï toång hôïp protein nhaân xuaát hieän vaøo giai ñoaïn tinh töû sôùm vaø ngöøng hoaøn toaøn vaø giai ñoaïn tinh truøng di chuyeån vaøo loøng oáng. Söï ñieàu hoøa bieåu hieän gen ôû teá baøo maàm sinh duïc trong suoát quaù trình hình thaønh tinh truøng ñöôïc thöïc hieän theo caùc quy taéc nhaát ñònh vaø duy nhaát. Söï ñieàu hoøa dieãn ra ôû nhieàu möùc ñoä khaùc nhau (Hecht, 1998; Steger, 1999, Kleene, 2001). Teá baøo maàm sinh duïc sau khi traûi qua nhieàu bieán ñoåi trong quaù trình hình thaønh tinh truøng tröôùc khi trôû thaønh tinh truøng hoaøn chænh veà maët caáu truùc vaø chöùc naêng. Chuùng chòu söï bieán ñoåi maïnh meõ veà maët hình thaùi, sinh hoùa vaø caû di truyeàn ñeå ñaûm baûo söï vaän chuyeån boä gen ñôn boäi cuûa tinh truøng ñeán keát hôïp vôùi boä gen ñôn boäi töø noaõn. Söï tieán hoùa vaø baûo toàn loaøi ñoøi hoûi phaûi coù söï truyeàn thoâng tin chính xaùc. Trong suoát quaù trình giaûm phaân, caùc quaù trình sao cheùp, söûa chöõa vaø taùi toå hôïp ñöôïc ñieàu khieån hôïp lyù. Söï bieåu hieän cuûa caùc gen ñaëc hieäu teá baøo maàm trong quaù trình hình thaønh tinh truøng ñöôïc keát hôïp chaët cheõ vôùi söï thay ñoåi caáu truùc cuûa nhaân (Boissonneaut 2002). Söï neùn chaët nhieãm saéc chaát trong nhaân khieán tinh truøng trôû neân nhoû, goïn hôn. Ñi keøm vôùi söï neùn chaët nhieãm saéc chaát laø söï thay theá histone thaønh protamine vaø prot- amine trôû thaønh protein cô baûn cuûa tinh truøng. Caùc gen maõ hoùa cho pro- tein chuyeån tieáp vaø protamine ñöôïc maõ hoùa trong tinh töû hình caàu vaø tinh töû ñang keùo daøi. Trong tinh töû hình caàu, histone vaø caùc protein khoâng phaûi histone ñöôïc thay theá baèng caùc protein chuyeån tieáp. Ñeán giai ñoaïn tinh töû keùo daøi, caùc protein chuyeån tieáp bò loaïi khoûi nhieãm saéc chaát (luùc naøy ñang neùn chaët) vaø ñöôïc thay theá baèng protamine. Trong suoát quaù trình hình thaønh tinh truøng, caùc teá baøo maàm sinh duïc traûi qua caùc giai ñoaïn khaùc nhau, bieán ñoåi ñeå trôû thaønh tinh truøng tröôûng thaønh, saün saøng cho thuï tinh. Nhö vaäy söï bieåu hieän gen cuûa caùc tinh töû ñoùng vai troø thieát yeáu cho toaøn boä quaù trình sinh tinh truøng. Keát quaû cuûa söï phieân maõ laø caùc saûn phaåm gen seõ ñöôïc ñònh vò taïi vò trí maø chuùng ñaûm nhaän. Veà maët teá baøo hoïc cho thaáy khoâng coù söï khaùc bieät veà thaønh phaàn noäi baøo giöõa tinh truøng mang nhieãm saéc theå X vaø tinh truøng mang nhieãm saéc theå Y. Söï khaùc bieät naøy chæ ñöôïc tìm thaáy khi caùc gen naèm treân nhieãm saéc theå X hoaëc Y bieåu hieän sau giai ñoaïn giaûm phaân vaø khi caùc saûn phaåm gen naøy ñöôïc giôùi haïn trong töøng tinh töû X hoaëc Y, nhö theá caùc protein khoâng ñöôïc vaän chuyeån qua laïi giöõa caùc tinh töû thoâng qua caàu lieân baøo.
  12. 12. 52 Thuï tinh trong oáng nghieäm CAÙC YEÁU TOÁ AÛNH HÖÔÛNG ÑEÁN QUAÙ TRÌNH SINH TINH Yeáu toá noäi tieát Truïc haï ñoài, tuyeán yeân vaø tinh hoaøn coù vai troø raát quan troïng trong vieäc kích hoaït quaù trình bieät hoùa teá baøo maàm sinh duïc (hình 3.7). LH (Luiteinizing Hormone) vaø FSH (Follicle Stimulating Hormone) laø hai noäi tieát quan troïng ñoùng vai troø ñieàu hoøa hoaït ñoäng cuûa quaù trình sinh tinh (McLachlan, 1995, Ramaswamy, 2001). Tuy nhieân, chính caùc androgen laø nhöõng chaát coù vai troø khôûi phaùt vaø duy trì hoaït ñoäng sinh tinh cuûa tinh hoaøn (Gupta, 2005). Trong ña soá caùc loaøi, caû LH/ Testosterone vaø FSH ñeàu caàn thieát ñeå duy trì hoaït ñoäng sinh tinh bình thöôøng cuûa tinh hoaøn. Tuy nhieân, moãi loaïi noäi tieát giöõ moät vai troø khaùc nhau. LH taùc duïng leân teá baøo Leydig, kích thích quaù trình sinh toång hôïp testos- terone. Trong khi ñoù, FSH lieân quan tröïc tieáp ñeán hoaït ñoäng sinh tinh truøng thoâng qua taùc ñoäng cuûa teá baøo Sertoli. Ngoaøi ra, khi FSH taùc duïng leân teá baøo Sertoli coøn kích thích quaù trình hình thaønh haøng raøo maùu - tinh hoaøn, saûn xuaát caùc chaát öùc cheá, taïo cô cheá phaûn hoài aâm leân thuøy tröôùc tuyeán yeân, giaûm saûn xuaát FSH. FSH khi gaén leân teá baøo Leydig seõ kích thích teá baøo taêng caùc thuï theå vôùi LH, töø ñoù kích thích tuyeán yeân taêng saûn xuaát LH. Taùc duïng treân quaù trình sinh tinh cuûa testosterone mang tính giaùn tieáp do testosterone chæ coù thuï theå treân caùc teá baøo sinh döôõng cuûa tinh hoaøn. Caùc taùc ñoäng naøy ñöôïc thoâng qua hoaït chaát dihydrotestosterone (DHT) döôùi taùc ñoäng chuyeån hoùa cuûa 5-α reductase. Caùc teá baøo Leydig toång hôïp haàu heát löôïng testosterone trong cô theå, coøn laïi 5% do tuyeán thöôïng thaän tieát ra. Testosterone coù taùc duïng kích thích, duy trì quaù trình taïo tinh truøng vaø ñieàu hoøa quaù trình taïo tinh truøng thoâng qua phaûn hoài aâm leân haï ñoài vaø tuyeán yeân. Noàng ñoä testosterone trong oáng sinh tinh cao gaáp 50-100 laàn so vôùi trong maùu. Ñaây laø keát quaû cuûa quaù trình vaän chuyeån chuû ñoäng testosterone töø beân ngoaøi vaøo loøng oáng sinh tinh cuûa ABP (androgen binding protein) vaø ñöôïc duy trì bôûi heä thoáng haøng raøo maùu-tinh hoaøn. Beân caïnh ñoù, prolactin coù taùc duïng leân teá baøo Leydig. Prolactin ôû noàng ñoä binh thöôøng thì kích thích saûn xuaát testosterone nhöng ôû noàng ñoä cao seõ coù taùc duïng öùc cheá testosterone. Söï phoùng thích LH cuûa tuyeán yeân chòu söï ñieàu phoái cuûa noàng ñoä testosterone trong maùu theo cho cô cheá phaûn hoài. Khi noàng ñoä testosterone trong maùu cao seõ öùc cheá haï ñoài, tuyeán yeân laøm giaûm tieát LH, daãn tôùi teá baøo Leydig giaûm tieát testosterone. Ngöôïc laïi khi noàng ñoä testosterone trong maùu thaáp seõ kích thích vuøng döôùi ñoài tuyeán yeân taêng tieát LH, kích thích teá baøo Leydig taêng toång hôïp testosterone. Quaù trình hình thaønh tinh truøng phuï thuoäc vaøo FSH vaø LH, trong ñoù, testosterone taùc duïng vaøo giai ñoaïn cuoái, coøn FSH taùc ñoäng vaøo giai ñoaïn ñaàu. Tuy nhieân, ñieàu quan troïng laø caùc noäi tieát naøy coù veû
  13. 13. 53 Söï sinh tinh khoâng taùc ñoäng leân söï taêng sinh hoaëc bieät hoùa cuûa tinh nguyeân baøo daïng A (McLachlan, 1996). Beân caïnh FSH vaø LH, moät soá yeáu toá taêng tröôûng khaùc cuõng ñaõ cho thaáy coù vai troø ñieàu hoøa söï phaân sinh cuûa doøng teá baøo maàm sinh duïc. Nuoâi caáy caùc teá baøo coù nguoàn goác tinh hoaøn cho thaáy caùc yeáu toá taêng tröôûng oáng sinh tinh (SGF – Seminiferous Growth Factor), yeáu toá taêng tröôûng nguyeân baøo sôïi coù tính acid vaø base (aFGF – acidic fibroblast growth factor vaø bFGF – base fibroblast growth hormone factor) ñaõ thuùc ñaåy söï taêng sinh caáu truùc caùc teá baøo naøy (Pineau, Dupaix, 1999). Ñieàu naøy cho thaáy caùc yeáu toá noùi treân coù theå ñoùng vai troø nhö chaát töï tieát (autocrine) hay caän tieát (paracrine) giuùp hieäu chænh chöùc naêng cuûa tinh hoaøn bao goàm caû söï ñieàu hoøa phaân chia teá baøo maàm sinh duïc (Roser, 2001). Gaàn ñaây, LIF (leukemia inhibitor factor) vaø yeáu toá taùc ñoäng thaàn kinh cuõng ñaõ ñöôïc chöùng minh laø chuùng thuùc ñaåy maïnh meõ söï toàn taïi teá baøo Sertoli vaø teá baøo sinh duïc nguyeân thuûy ñang phaân sinh trong heä thoáng ñoàng nuoâi caáy (coculture) (Miguel, 1996), tuy nhieân chuùng khoâng taùc ñoäng leân quaù trình sinh tinh truøng. Ngoaøi ra, estradiol cuõng ñöôïc chöùng minh laø coù vai troø nhaát ñònh trong hoaït ñoäng sinh tinh. Caùc yeáu toá khaùc Beân caïnh noäi tieát, ngöôøi ta cuõng ñaõ xaùc ñònh ñöôïc nhieàu taùc nhaân trong moâi tröôøng soáng, beänh lyù, cheá ñoä laøm vieäc, sinh hoaït, ngheà nghieäp, hoùa chaát… coù theå coù aûnh höôûng tröïc tieáp hoaëc giaùn tieáp ñeán quaù trình sinh tinh. Duø vaäy, cho ñeán nay, ña soá caùc tröôøng hôïp thieåu naêng tinh truøng ñeàu raát khoù xaùc ñònh roõ raøng nguyeân nhaân. Ñieàu naøy daãn ñeán nhieàu khoù khaên trong quaù trình chaån ñoaùn vaø ñieàu trò. Tuy nhieân, caùc hieåu bieát veà caùc taùc nhaân aûnh höôûng ñeán quaù trình sinh tinh seõ giuùp ích raát nhieàu trong vieäc döï phoøng voâ sinh nam. Cheá ñoä aên thieáu moät soá chaát nhö vitamin A, vitamin E, moät soá acid beùo, acid amin vaø keõm coù theå aûnh höôûng tröïc tieáp leân tinh hoaøn vaø gaây giaûm sinh tinh. Thieáu vitamin B coù theå höôûng ñeán quaù trình sinh tinh do aûnh höôûng tröïc tieáp leân tuyeán yeân vaø giaùn tieáp leân tinh hoaøn (Setchell, 1983). Gaàn ñaây nhieàu quan ñieåm cho raèng caùc thöùc aên hieän ñaïi vaø hoùa chaát coâng nghieäp thöôøng chöùa nhieàu goác hoùa hoïc coù tính estrogenic yeáu, neáu tích tuï laâu ngaøy, coù theå öùc cheá sinh tinh. Ñaây coù theå laø moät trong nhöõng nguyeân nhaân chính cuûa hieän töôïng giaûm chaát löôïng tinh truøng cuûa nam giôùi ñang ñöôïc baùo ñoäng. Moät soá tröôøng hôïp voâ sinh nam do giaûm sinh tinh truøng sau bieán chöùng vieâm tinh hoaøn cuûa beänh quai bò. Bieåu moâ sinh tinh bò aûnh höôûng hay bò huûy hoaøn toaøn coù theå do taùc ñoäng tröïc tieáp cuûa nhieãm truøng, do hieän töôïng vieâm, taêng nhieät ñoä hoaëc do phaûn öùng mieãn dòch sau khi haøng raøo maùu – tinh hoaøn bò phaù huûy (Setchell, 1983). AÛnh höôûng ñeán quaù trình sinh tinh vaø ñôøi
  14. 14. 54 Thuï tinh trong oáng nghieäm soáng tinh truøng giaùn tieáp vaø tröïc tieáp. Phöông thöùc giaùn tieáp baèng caùch gaây ñoäc cho tinh hoaøn qua ñoäc toá vi khuaån hay qua taêng nhieät ñoä. Phöông thöùc tröïc tieáp laøm hö haïi tinh hoaøn vaø caùc ñöôøng baøi tieát nhö vieâm tinh hoaøn do quai bò thöôøng xaûy ra tröôùc tuoåi daäy thì, coù theå daãn ñeán teo tinh hoaøn hoaëc roái loaïn sinh tinh. Ngoaøi ra, nhieãm truøng ñöôøng tieát nieäu vaø tinh hoaøn nhö caùc beänh laây truyeàn qua ñöôøng tình duïc laøm beá taéc ñöôøng daãn tinh daãn ñeán voâ sinh. Lao maøo tinh hoaøn cuõng daãn ñeán vieäc huûy hoaïi moâ, gaây xô hoùa. Roái loaïn tuaàn hoaøn tinh hoaøn nhö giaõn tónh maïch thöøng tinh coù theå daãn ñeán roái loaïn ñieàu hoøa nhieät ñoä ôû tinh hoaøn, giaûm löôïng maùu vaøo ñoäng maïch tinh hoaøn do taêng aùp löïc tónh maïch coù theå daãn ñeán toån thöông teá baøo sinh tinh. Ngoaøi ra toån thöông ñoäng maïch tinh hoaøn nhö xoaén tinh hoaøn cuõng coù theå ñeå laïi di chöùng heïp ñoäng maïch tinh hoaøn, daãn ñeán teo tinh hoaøn, laøm aûnh höôûng ñeán quaù trình sinh tinh. ÔÛ ngöôøi, nhieät ñoä ôû bìu thöôøng thaáp hôn thaân nhieät khoaûng 2oC. Trong tröôøng hôïp tinh hoaøn khoâng xuoáng bìu hoaëc tinh hoaøn aån, quaù trình sinh tinh seõ bò ngöng laïi. Trong thöïc nghieäm, ngöôøi ta thaáy caáu truùc moâ hoïc cuûa tinh hoaøn seõ thay ñoåi neáu tinh hoaøn khoâng xuoáng ñöôïc bìu. ÔÛ moät soá tröôøng hôïp, tinh hoaøn trong oå buïng khoâng di chuyeån xuoáng bìu, chòu aûnh höôûng cuûa nhieät ñoä cô theå daãn ñeán khoâng sinh tinh. Nhieät ñoä ôû bìu thöôøng thaáp hôn nhieät ñoä cô theå neân khi nhieät ñoä bìu taêng coù aûnh höôûng roõ reät leân söï sinh tinh. Khi bò soát treân 38oC keùo daøi, quaù trình sinh tinh bò öùc cheá trong voøng 6 thaùng, neáu nhieät ñoä treân 42oC thì tinh truøng seõ bò cheát (WHO, 1987). Ngoaøi taùc duïng öùc cheá sinh tinh, nhieät ñoä cao coù theå gaây toån thöông ADN cuûa tinh truøng. (Thonneau vaø cs., 1998). Moät phaân tích goäp ñaõ ghi nhaän taêng nhieät ñoä laøm giaûm sinh tinh vaø taêng tæ leä tinh truøng dò daïng. Taùc giaû naøy cuõng cho raèng ôû nhöõng taøi xeá laùi xe ñöôøng daøi, coù theå do tö theá ngoài laâu vaø ñieàu kieän laøm vieäc khieán nhieät ñoä bìu taêng, daãn ñeán giaûm sinh tinh vaø voâ sinh (Thomas vaø cs., 1998). Nhieãm ñoäc moät soá kim loaïi naëng nhö chì, cadimum vaø thuûy ngaân coù theå gaây giaûm sinh tinh vaø gaây voâ sinh (Alexander vaø cs., 1996). Huùt thuoác nhieàu vaø uoáng röôïu cuõng coù theå aûnh höôûng tröïc tieáp laøm giaûm sinh tinh (Hruska vaø cs., 2000). Caùc thuoác tröø saâu, dieät coû coù theå gaây aûnh höôûng leân quaù trình sinh tinh. Ñaëc bieät, dioxin cuõng ñöôïc ghi nhaän coù taùc ñoäng leân quaù trình sinh tinh vaø coù theå gaây voâ sinh. Quaù trình sinh tinh truøng raát nhaïy caûm vôùi nhieàu loaïi hoùa chaát coù nguoàn goác coâng nghieäp vaø noâng nghieäp (Spira vaø Multigner, 1998). Thuoác tröø saâu vaø caùc dung moâi höõu cô ñaõ ñöôïc nhieàu nghieân cöùu chöùng minh coù taùc ñoäng xaáu ñeán quaù trình sinh tinh vaø laøm giaûm soáâ löôïng vaø chaát löôïng tinh truøng. Caùc taùc ñoäng coù theå tröïc tieáp leân quaù trình sinh tinh ôû tinh hoaøn, sau tinh hoaøn hoaëc leân caùc tuyeán sinh duïc phuï. Moät soá thuoác tröø saâu ñaõ ñöôïc ghi nhaän cuï theå gaây giaûm tinh truøng nhö DBCP, chlordecone, ethylene
  15. 15. 55 Söï sinh tinh dibromide. Nhöõng dung moâi höõu cô ñaõ ñöôïc ghi nhaän coù aûnh höôûng ñeán quaù trình sinh tinh truøng: glycol ether, carbon disulphide, perchloroethylene, 2-bromopropane (Oliva vaø cs., 2001). Ngöôøi ta ghi nhaän raèng caùc thuoác tröø saâu coù theå coù taùc duïng ñoäc tröïc tieáp leân tinh hoaøn. Moät soá khaùc aûnh höôûng quaù trình sinh tinh do chuùng coù taùc ñoäng töông töï nhö noäi tieát toá (Cheek vaø McLachlan, 1998). Haàu heát dung moâi höõu cô coù taùc duïng ñoäc tröïc tieáp leân tinh hoaøn (Oliva vaø cs., 2001). Trong moät nghieân cöùu taïi Vieät Nam, keát quaû khaûo saùt cuõng cho thaáy nhoùm ngheà nghieäp coù tieáp xuùc vôùi thuoác tröø saâu, caùc thoâng soá veà maät ñoä, ñoä di ñoäng vaø hình daïng bình thöôøng ñeàu giaûm so vôùi nhoùm khoâng tieáp xuùc (PNQ Duy vaø cs., 2001). Maëc duø chöa coù caùc nghieân cöùu coù giaù trò ñeå xaùc ñònh aûnh höôûng cuûa dioxin treân quaù trình sinh tinh cuûa ngöôøi, baùo caùo cuûa Toå chöùc Y teá Theá giôùi (WHO, 2000) gaàn ñaây veà taùc haïi cuûa dioxin treân söùc khoûe cuûa ñoäng vaät thöïc nghieäm, cho thaáy laøm giaûm soá löôïng tinh truøng ôû chuoät. Tinh nguyeân baøo trong giai ñoaïn phaân chia raát nhaïy caûm vôùi phoùng xaï, trong khi tinh nguyeân baøo maàm, tinh töû vaø tinh truøng ít bò aûnh höôûng hôn. Tuy nhieân, neáu tieáp xuùc vôùi phoùng xaï cöôøng ñoä cao, taát caû caùc loaïi teá baøo sinh tinh ñeàu bò aûnh höôûng, coù theå daãn ñeán voâ tinh khoâng hoài phuïc. Khi caùc tinh nguyeân baøo bò cheát do phoùng xaï vôùi cöôøng ñoä thaáp, quaù trình sinh tinh vaãn tieáp dieãn vôùi soá löôïng tinh baøo ñöôïc sinh ra giaûm, daãn ñeán giaûm tinh truøng. Khi ñoù, caùc tinh nguyeân baøo goác seõ taêng phaân chia ñeå buø laïi soá löôïng tinh nguyeân baøo bò huûy, nhöng thôøi gian phuïc hoài hieän töôïng sinh tinh bình thöôøng keùo daøi raát laâu. Noùi chung cöôøng ñoä phoùng xaï caøng cao thì thôøi gian hoài phuïc caøng laâu, coù theå nhieàu naêm hoaëc khoâng hoài phuïc. Ngoaøi ra, maëc duø quaù trình sinh tinh coù theå hoài phuïc nhöng phoùng xaï coù theå gaây toån thöông nhieãm saéc theå vaø gaây baát thöôøng ôû theá heä sau (Brinkworth vaø Handelsman, 1997). Do ñoù, ôû nhöõng beänh nhaân xaï trò ñeå ñieàu trò ung thö, ngöôøi ta coù theå tröõ laïnh tinh truøng tröôùc khi xaï trò ñeå duy trì khaû naêng sinh saûn cuûa beänh nhaân. Khaû naêng tröõ laïnh tinh truøng vaø söû duïng sau ñoù ñeå ñieàu trò voâ sinh ñaõ ñöôïc aùp duïng thaønh coâng taïi Vieät Nam töø naêm 1995 (Hoà Maïnh Töôøng vaø cs., 2000). Ngöôøi ta ghi nhaän raèng töø tröôøng vôùi taàn soá thaáp vaø cöôøng ñoä cao coù theå gaây toån thöông quaù trình sinh tinh (Brinkworth vaø Handelsman, 1997). Moät nghieân cöùu khaùc, naêm 2001, cuõng ñaõ ghi nhaän töø tröôøng ñieän coù theå laø nguyeân nhaân aûnh höôûng ñeán sinh tinh vaø gaây voâ sinh nam (Chia vaø Tay, 2001). Töø tröôøng coøn ñöôïc quan nieäm laø “phoùng xaï töø tröôøng”. Trong moâi tröôøng soáng hieän nay, töø tröôøng chuû yeáu ñöôïc taïo bôûi caùc thieát bò ñieän gia duïng, thieát bò ñieän coâng nghieäp hoaëc ñöôøng daãn truyeàn ñieän. Caùc daïng töø tröôøng naøy coù söï thay ñoåi veà taàn soá, cöôøng ñoä vaø böôùc soùng. Ngöôøi ta cho raèng töø tröôøng coù taàn soá thaáp, cöôøng ñoä cao coù theå aûnh höôûng ñeán quaù trình sinh tinh. Gaàn ñaây, ngöôøi ta cho raèng
  16. 16. 56 Thuï tinh trong oáng nghieäm töø tröôøng do ñieän thoaïi di ñoäng gaây ra vôùi taàn soá cao vaø cöôøng ñoä trung bình cuõng coù theå aûnh höôûng giaùn tieáp ñeán quaù trình sinh tinh do taùc ñoäng leân tuyeán yeân (Brinkworth vaø Handelsman, 1997). Ñoä pH thích hôïp cuûa tinh truøng laø khoaûng 7,5. Neáu pH coù tính acid, tinh truøng khoâng di ñoäng. Ngoaøi ra ñoä nhôùt cuûa tinh dòch cuõng coù aûnh höôûng vì neáu tinh dòch quaù nhôùt seõ khieán tinh truøng khoù di ñoäng. Nhöõng chaát hoùa hoïc taùc ñoäng vaøo quaù trình sinh tinh baèng hai phöông thöùc tröïc tieáp vaø giaùn tieáp. Baèng caùch tröïc tieáp, cimetidine öùc cheá caïnh tranh vôùi androgen, öùc cheá quaù trình sinh tinh. Trong khi ñoù, nitrofurantoin, niredazone thì taùc ñoäng tröïc tieáp leân quaù trình sinh tinh. Baèng caùch taùc ñoäng giaùn tieáp, moät soá chaát öùc cheá kích thích toá höôùng sinh duïc nhö steroid töï nhieân hay toång hôïp. Estrogen coù hoaït tính öùc cheá maïnh, ít aûnh höôûng ñeán moâ hoïc cuûa tinh hoaøn hay chæ laøm quaù trình sinh tinh bò ngöøng laïi ôû giai ñoaïn tinh baøo baäc 1 coøn teá baøo Leydig vaãn bình thöôøng. Ngöôïc laïi, non-steroid aûnh höôûng raát lôùn ñeán teá baøo maàm sinh duïc vaø caùc tuyeán sinh duïc phuï keå caû teá baøo Leydig neân tinh hoaøn coù theå bò teo nhö ngöôøi bò caét boû tuyeán yeân. Caùc thuoác ñieàu trò ung thö cuõng taùc ñoäng vaøo caùc teá baøo ñang chuyeån hoùa vaø chuû yeáu laø taùc ñoäng treân ADN, ARN cuûa nhaân teá baøo. Caùc loaïi thuoác ñieàu trò ung thö raát ñoäc cho teá baøo tinh hoaøn, öùc cheá maïnh quaù trình sinh tinh, laøm ngöøng sinh saûn. Haàu heát caùc phaùc ñoà hoùa trò ung thö ñeàu aûnh höôûng nhieàu ñeán quaù trình sinh tinh vaø gaây tình traïng voâ tinh taïm thôøi. Trong soá ñoù, coù khoaûng 80% tröôøng hôïp coù theå hoài phuïc sau 5 naêm (Howell vaø Shalet, 2001). Cô cheá gaây taùc ñoäng öùc cheá cuûa caùc thuoác hoùa trò coù theå bao goàm: gaây toån thöông teá baøo maàm sinh duïc, roái loaïn chöùc naêng teá baøo Sertoli, roái loaïn toång hôïp noäi tieát toá. Ñoàng thôøi, toån thöông nhieãm saéc theå ôû tinh truøng sau ñieàu trò hoùa chaát cuõng ñöôïc ghi nhaän. Ñaây laø nhöõng toån thöông coù theå truyeàn cho con (Howell vaø Shalet, 2001). Thuoác Taùc ñoäng Noäi tieát Cimetidine Sulphasalazine Spironolactone Nitrofurantoin Niridazone Colchichine Caùc thuoác corticoid hoaëc androgen gaây öùc cheá tuyeán yeân, coù theå öùc cheá sinh tinh vaø teo tinh hoaøn ÖÙc cheá caïnh tranh vôùi androgen, öùc cheá sinh tinh Taùc duïng ñoäc tröïc tieáp leân quaù trình sinh tinh ÖÙc cheá taùc ñoäng cuûa androgen Taùc duïng ñoäc tröïc tieáp leân quaù trình sinh tinh ÖÙc cheá tröïc tieáp quaù trình sinh tinh ÖÙc cheá tröïc tieáp quaù trình sinh tinh Baûng 3.1 Moät soá thuoác ñieàu trò noäi khoa coù taùc ñoäng laøm giaûm sinh tinh
  17. 17. 57 Söï sinh tinh Theo WHO (2000), moät soá thuoác ñöôïc ghi nhaän coù theå aûnh höôûng ñeán sinh tinh nhö: noäi tieát toá, cimetidine, sulphasalazine, spironolactone, nitrofurantoin, niridazone, colchichine (xem baûng 3.1). Caùc beänh lyù toaøn thaân ñeàu ít nhieàu coù aûnh höôûng ñeán hoaït ñoäng cuûa tinh hoaøn, nhöng nhieàu khi khoâng ñöôïc chuù yù. Caùc tình traïng beänh lyù caáp tính naëng nhö phoûng, nhoài maùu cô tim, chaán thöông, phaãu thuaät… ñeàu öùc cheá chöùc naêng tinh hoaøn (Dong vaø cs., 1992). Suy thaän maïn tính daãn ñeán roái loaïn ñieàu hoøa truïc haï ñoài tuyeán yeân vaø giaùn tieáp öùc cheá chöùc naêng tinh hoaøn. Suy gan maïn tính gaây roái loaïn noäi tieát, daãn ñeán giaûm sinh tinh, teo tinh hoaøn, nöõ hoùa, giaûm chöùc naêng sinh hoaït tình duïc. Caùc beänh lyù veà ñöôøng tieâu hoùa, huyeát hoïc, noäi tieát ñeàu ñöôïc baùo caùo coù taùc duïng giaûm quaù trình sinh tinh (Handelsman, 1997). ÔÛ nhöõng beänh nhaân coù beänh lyù aùc tính, sinh tinh thöôøng giaûm maïnh hoaëc ngöng hoaøn toaøn, chuû yeáu do taùc ñoäng cuûa caùc phöông phaùp ñieàu trò ung thö nhö xaï trò, hoùa trò. Quaù trình sinh tinh cuõng giaûm trong caùc beänh lyù nhieãm truøng maïn tính, caáp tính (Handelsman, 1997). Ngoaøi ra coøn coù caùc nguyeân nhaân khaùc nhö maëc quaàn aùo boù saùt quaù cuõng khoâng thuaän lôïi cho quaù trình sinh tinh. Chaát ma tuùy coù theå laøm giaûm soá löôïng tinh truøng vaø noàng ñoä testosterone trong maùu cao. Söû duïng röôïu, thuoác laù daøi ngaøy cuõng aûnh höôûng ñeán quaù trình sinh tinh. Phaãu thuaät caét boû u tieàn lieät tuyeán coù theå gaây xuaát tinh ngöôïc doøng… KEÁT LUAÄN Sinh tinh truøng laø moät quaù trình phöùc taïp bao goàm nguyeân phaân ñeå taïo nguoàn cho quaù trình sinh tinh, giaûm phaân ñeå taïo giao töû, bieät hoùa vaø tröôûng thaønh ñeå ñaûm baûo chöùc naêng cuûa tinh truøng. Söï ñieàu hoøa sinh tinh raát phöùc taïp, trong ñoù, ñieàu hoøa noäi tieát ñoùng vai troø quan troïng. Quaù trình hình thaønh tinh truøng baét ñaàu töø thôøi ñieåm daäy thì vaø tieáp dieãn lieân tuïc cho ñeán khi cheát. Sinh tinh laø moät quaù trình raát hieäu quaû vaø ñaït hieäu suaát cao. Moãi ngaøy coù theå coù ñeán vaøi traêm trieäu tinh truøng ñöôïc sinh ra töø moãi tinh hoaøn. Tuy nhieân, quaù trình thuï tinh laïi laø moät quaù trình khoâng hieäu quaû, khi haøng traêm trieäu tinh truøng ñi vaøo ñöôøng sinh duïc nöõ ñeå cuoái cuøng chæ coù 1 tinh truøng thaät söï thuï tinh noaõn. Do ñoù, neáu quaù trình sinh tinh bò suy giaûm, daãn ñeán soá löôïng vaø chaát löôïng tinh truøng giaûm seõ laøm haïn cheá raát nhieàu quaù trình thuï tinh bình thöôøng vaø daãn ñeán voâ sinh. Vôùi söï phaùt trieån nhanh choùng cuûa caùc kyõ thuaät hoã trôï sinh saûn, ñaëc bieät vôùi kyõ thuaät tieâm tinh truøng vaøo baøo töông noaõn, ñieàu trò voâ sinh nam hieän nay coù xu höôùng phaùt trieån theo ñieàu trò ôû caáp ñoä teá baøo hôn laø ñieàu trò chöùc naêng cô quan. Do ñoù, kieán thöùc veà cô cheá sinh tinh truøng veà phöông dieän teá baøo laø raát caàn thieát cho caùc chuyeân gia thuoäc nhieàu chuyeân ngaønh lieân quan nhö nam hoïc laâm saøng, xeùt nghieäm nam hoïc, saûn phuï khoa vaø hoã trôï sinh saûn.
  18. 18. 58 Thuï tinh trong oáng nghieäm TAØI LIEÄU THAM KHAÛO 1. Alexander BH, Checkoway H, van Netten C et al. (1996). Semen quality of men employed at a lead smelter. Occup Environ Med 53: 411-416. 2. Brinkworth MH and Handelsman DJ (1997). Occupational and environmental influences on male infertility. In: Nieschlag E and Behre HM, eds. An- drology - Male reproductive health and dysfunction. Springer; 241-253. 3. Byskov AG (1983). Primordial germ cells and regulation of meiosis. In: Austin CR and Short RV, eds. Reproduction in mammals, book 1: Germ cells and Fertifization. Cambridge University Press; 1-16. 4. Cheek AO and MacLachlan JA (1998). Environmental hormones and the male reproductive system. J Androl 19: 5-10. 5. Chia SE and Tay SK (2001). Occupational risk for male infertility: a case-control study of 218 infertile and 227 infertile men. J Occup Environ Med 43: 946-951. 6. Dong Q, Hawker F, McWilliam D et al. (1992). Circulating inhibin and testosterone levels in men with critical illness. Clin Endocrinol 36: 399-404. 7. Handelsman D (1997). Testicular dysfunction in systemic diseases. In: Nieschlag E and Behre HM, eds. Andrology - Male reproductive health and dysfunction. Springer; 227-237 8. Hoà Maïnh Töôøng, Nguyeãn Thò Mai, Laïi Vaên Taàm (2000). Tröõ laïnh tinh truøng ngöôøi trong thuï tinh nhaân taïo. Thôøi söï Y Döôïc hoïc, boä V, soá 1: 8-13. 9. Hruska KS, Furth PA, Seifer DB et al. (2000). Environment factors infertility. Clin Obstet and Gynecol 43: 821-829. 10. Liow SL (1998). Spermatogenesis. Lecture note for Master of Clinical Embryology Course. National University of Singapore. 11. Mortimer D (1994). Sperm physiology. In: Mortimer D, ed. Practical laboratory andrology. Oxford University Press; 13-39. 12. Oliva A, Spira A and Multigner (2001). Contribution of environmetal factors to the risk of male infertility. Hum Reprod 16: 1768-1776. 13. Phaïm Ngoïc Quoác Duy, Nguyeãn Xuaân Quyù, Hoà Maïnh Töôøng, Nguyeãn Thò Ngoïc Phöôïng (2001). Khaûo saùt tinh dòch ñoà ôû 400 caëp vôï choàng hieám muoän taïi Beänh vieän phuï Saûn Töø Duõ. Luaän vaên toát nghieäp baùc só y khoa. Trung taâm ñaøo taïo vaø boài döôõng caùn boä y teá TPHCM. 14. Rijnders PM (1996). The spermatozoon – theory. In: Bras M, Lens JW, Piederiet MH et al., eds. IVF lab - Laboratory aspects of invitro fertilization. NV Organon; 21-40. 15. Setchell BP (1986). Spermatogenesis and spermatozoa. In: Austin CR, Short RV, eds. Reproduction in mammals, Book 1: Germ cells and fertilization. Cambridge University Press; 63-101. 16. Silber S (1999). The treatment of azoospermia with surgery and ICSI. In: Glover TD, Barratt CLR, eds. Male fertility and infertility. Cambridge University Press; 180-190. 17. Spira A and Multigner L (1998). The effect of industrial and agricultural pollution on human spermatogenesis. Hum Reprod 13: 2041-2042. 18. Thonneau P, Bujan L, Multigner L, Mieusset R (1998). Occupational heat exposure and male infertility. Hum Reprod 13(8): 2122-2125. 19. WHO (1987). WHO manual for the standardized investigation, diagnosis and management of the infertile male, 4th editions. Cambridge University Press. 20. WHO (2000). WHO manual for the standardized investigation, diagnosis and management of the infertile male, 5th editions. Cambridge University Press.

×